CCBT και γονεϊκότητα: Σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα
Οικογενειακή Θεραπεία · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · June 02, 2023
Η γονεϊκότητα είναι ένας από τους πιο όμορφους αλλά και πιο απαιτητικούς ρόλους της ενήλικης ζωής. Οι περισσότερες οικογένειες περνούν περιόδους με εκρήξεις θυμού, άρνηση, «μάχες» για τον ύπνο ή συγκρούσεις, και σε κάποιες οι δυσκολίες αυτές γίνονται τόσο επίμονες ώστε να επηρεάζουν την ανάπτυξη του παιδιού, την ψυχική υγεία των γονιών και το κλίμα στο σπίτι. Οι γονείς μικρών παιδιών με διασπαστική συμπεριφορά συχνά νιώθουν εξάντληση, ενοχές ή μοναξιά, και το δικό τους άγχος δυσκολεύει με τη σειρά του τις σταθερές και ήρεμες αντιδράσεις. Τα δομημένα προγράμματα γονεϊκότητας που βασίζονται σε γνωσιακές και συμπεριφορικές αρχές είναι από τους πιο καλά μελετημένους τρόπους για να σπάσει αυτός ο κύκλος, όμως η συμμετοχή σε εβδομαδιαίες ομάδες ή συνεδρίες είναι δύσκολη για πολλές οικογένειες. Η διαδικτυακή μορφή επιχειρεί να φέρει αυτά τα προγράμματα μέσα στο σπίτι.
Η συμπεριφορική εκπαίδευση γονέων αντλεί από τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης και τις αρχές της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής Θεραπείας (ΓΣΘ). Οι γονείς μαθαίνουν να αυξάνουν τη θετική προσοχή και τον συγκεκριμένο έπαινο, να δίνουν σαφείς και ήρεμες οδηγίες, να οργανώνουν προβλέψιμες ρουτίνες και να χρησιμοποιούν συνεπείς και αναλογικές συνέπειες αντί για σκληρή ή ασυνεπή πειθαρχία. Το γνωσιακό σκέλος αφορά τις σκέψεις και τα συναισθήματα του ίδιου του γονιού: ερμηνείες όπως «το κάνει επίτηδες» ή «είμαι κακός γονιός» μπορεί να τροφοδοτούν θυμό ή απελπισία, και η ικανότητα να τις εντοπίζει και να τις αναπλαισιώνει στηρίζει πιο ήρεμες αντιδράσεις. Πολλά προγράμματα διδάσκουν επίσης διαχείριση άγχους και επίλυση προβλημάτων, αναγνωρίζοντας ότι η ψυχική κατάσταση του γονιού είναι μέρος του οικογενειακού συστήματος.
Αρκετές μετα-αναλύσεις συνοψίζουν πλέον τα δεδομένα για τις διαδικτυακές εκδοχές αυτών των προγραμμάτων. Μια μετα-ανάλυση 15 τυχαιοποιημένων μελετών με 1.668 συμμετέχοντες έδειξε ότι οι διαδικτυακές παρεμβάσεις γονεϊκότητας μείωσαν τα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών σε σύγκριση με τη λίστα αναμονής, με μικρό μέγεθος επίδρασης (Hedges g = 0,40), και βελτίωσαν επίσης τη γονεϊκή συμπεριφορά (g = 0,34), τη δυσφορία των γονιών (g = 0,30) και την αίσθηση γονεϊκής επάρκειας (g = 0,41), με αποτελέσματα που έμοιαζαν σταθερά στην επανεκτίμηση (Florean et al., 2020). Σημαντικό είναι ότι δεν βρέθηκε ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στα διαδικτυακά και τα κλασικά προγράμματα ως προς τη μείωση των προβλημάτων συμπεριφοράς (g = -0,07). Μια παλαιότερη μετα-ανάλυση επτά μελετών (718 οικογένειες) κατέγραψε παρόμοια οφέλη στη συμπεριφορά του παιδιού (μέγεθος επίδρασης 0,44), στη γονεϊκή συμπεριφορά και στην αυτοπεποίθηση των γονιών (Baumel et al., 2016).
Τα οφέλη δεν περιορίζονται στη συμπεριφορά του παιδιού. Μια ευρύτερη μετα-ανάλυση 28 μελετών βρήκε ότι τα διαδικτυακά προγράμματα γονεϊκότητας είχαν τα ισχυρότερα αποτελέσματα στην ενίσχυση της θετικής γονεϊκότητας και της ενθάρρυνσης, ενώ μείωσαν επίσης τις αρνητικές αλληλεπιδράσεις γονιού-παιδιού, την αυστηρή πειθαρχία, το άγχος, τον θυμό και την κατάθλιψη των γονιών, αυξάνοντας παράλληλα την αυτοπεποίθηση και την ικανοποίησή τους από τον γονεϊκό ρόλο (Spencer et al., 2020). Για γονείς που δυσκολεύονται με τη δική τους ψυχική υγεία, η ψηφιακή ΓΣΘ μπορεί επίσης να βοηθήσει άμεσα: μια μετα-ανάλυση οκτώ τυχαιοποιημένων μελετών με 1.523 γυναίκες στη λοχεία έδειξε ότι η διαδικτυακή ΓΣΘ με υποστήριξη θεραπευτή βελτίωσε το στρες, το άγχος και τα καταθλιπτικά συμπτώματα σε σύγκριση με τις ομάδες ελέγχου (Lau et al., 2017).
Ποιοι ωφελούνται περισσότερο και πόση ανθρώπινη υποστήριξη χρειάζεται είναι βασικά πρακτικά ερωτήματα. Στη μετα-ανάλυση των Baumel et al. (2016), η ψηφιακή εκπαίδευση γονέων λειτούργησε καλά σε μελέτες με μικρά παιδιά (μέση ηλικία κάτω των 7 ετών) με προβλήματα συμπεριφοράς κλινικού επιπέδου (μέγεθος επίδρασης 0,61), όμως το αποτέλεσμα δεν ήταν σημαντικό σε μελέτες με μεγαλύτερα παιδιά και ηπιότερα συμπτώματα. Τα διαδραστικά προγράμματα ήταν επίσης πιο αποτελεσματικά από τα παθητικά, όπως η απλή παρακολούθηση βίντεο. Η υποστήριξη φαίνεται επίσης να έχει σημασία. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη του Triple P Online με 183 γονείς, η προσθήκη σύντομης τηλεφωνικής υποστήριξης από επαγγελματία οδήγησε σε μεγαλύτερη βελτίωση και υψηλότερη ολοκλήρωση του προγράμματος· στην επανεκτίμηση, το 94% των δεικτών στην ομάδα με υποστήριξη ήταν σημαντικά καλύτερο από την ομάδα ελέγχου, έναντι 50% στην ομάδα αυτοκαθοδήγησης (Day & Sanders, 2018).
Η εφαρμογή σε μεγάλη κλίμακα είναι επίσης εφικτή. Στη Φινλανδία, ένας πληθυσμιακός έλεγχος 4.656 παιδιών τεσσάρων ετών εντόπισε παιδιά με υψηλά επίπεδα διασπαστικής συμπεριφοράς, και 464 οικογένειες κατανεμήθηκαν τυχαία είτε σε ένα διαδικτυακό πρόγραμμα εκπαίδευσης γονέων 11 συνεδριών με εβδομαδιαία τηλεφωνική καθοδήγηση είτε σε ομάδα ελέγχου με ενημερωτικό υλικό (Sourander et al., 2016). Δώδεκα μήνες αργότερα, η ομάδα του προγράμματος παρουσίασε μεγαλύτερη βελτίωση στα εξωτερικευμένα προβλήματα (μέγεθος επίδρασης 0,34), στα εσωτερικευμένα προβλήματα (0,35) και στις γονεϊκές δεξιότητες όπως τις ανέφεραν οι ίδιοι οι γονείς (0,53). Αξίζει να σημειωθεί ότι η μετα-ανάλυση των Spencer et al. (2020) δεν βρήκε σημαντικές διαφορές σε έξι δείκτες ανάμεσα σε προγράμματα με και χωρίς κλινική υποστήριξη, επομένως τα δεδομένα για το ακριβές επίπεδο καθοδήγησης που χρειάζεται παραμένουν ανάμεικτα.
Υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί. Τα περισσότερα αποτελέσματα είναι μικρά έως μέτρια, οι περισσότερες μελέτες αφορούν μικρά παιδιά και πολλοί δείκτες βασίζονται στις αναφορές των ίδιων των γονιών, κάτι που, όπως σημειώνουν οι συγγραφείς μιας μετα-ανάλυσης, πρέπει να συμπληρωθεί από πιο αντικειμενικές μετρήσεις (Florean et al., 2020). Η εγκατάλειψη και η ελλιπής χρήση των προγραμμάτων είναι συχνές. Τα διαδικτυακά προγράμματα γονεϊκότητας δεν ενδείκνυνται ως κύρια παρέμβαση όταν υπάρχουν ανησυχίες για την ασφάλεια του παιδιού, ενδοοικογενειακή βία ή κακοποίηση· όταν το παιδί μπορεί να έχει αναπτυξιακή ή νευροαναπτυξιακή δυσκολία, όπως αυτισμό ή ΔΕΠΥ, που χρειάζεται κατάλληλη αξιολόγηση· όταν ένα παιδί ή έφηβος εμφανίζει σημάδια αυτοτραυματισμού, έντονου άγχους ή κατάθλιψης· ή όταν ο γονιός βιώνει σοβαρή κατάθλιψη ή σκέψεις αυτοτραυματισμού.
Οι οικογένειες καλό είναι να απευθυνθούν σε επαγγελματία αν οι δυσκολίες συμπεριφοράς επιμένουν παρά τη σταθερή προσπάθεια, αν επηρεάζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού στο σχολείο ή με τους συνομηλίκους, αν η επιθετικότητα θέτει κάποιον σε κίνδυνο ή αν ένας γονιός νιώθει ότι δεν αντέχει, ότι η διάθεσή του είναι επίμονα πεσμένη ή ότι δεν μπορεί να ανταπεξέλθει. Ένας παιδίατρος, παιδοψυχολόγος ή παιδοψυχίατρος μπορεί να αξιολογήσει την κατάσταση και να προτείνει την κατάλληλη στήριξη για το παιδί και την οικογένεια. Αν ένα παιδί ή ένας γονιός βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο ή κάνει σκέψεις αυτοτραυματισμού, καλέστε χωρίς καθυστέρηση το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.
Συνολικά, τα σημερινά δεδομένα δείχνουν ότι τα διαδικτυακά προγράμματα γονεϊκότητας που βασίζονται στη ΓΣΘ μπορούν να μειώσουν τα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών, να ενισχύσουν τη θετική γονεϊκότητα και να ανακουφίσουν το άγχος των γονιών, με αποτελέσματα γενικά συγκρίσιμα με τα κλασικά προγράμματα, ιδιαίτερα σε οικογένειες με μικρότερα παιδιά. Η σύντομη ανθρώπινη υποστήριξη φαίνεται να βελτιώνει τη συμμετοχή και την έκβαση. Τα ψηφιακά προγράμματα συμπληρώνουν και δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική αξιολόγηση και φροντίδα, και είναι πιο χρήσιμα όταν οι γονείς εξασκούν τις δεξιότητες με συνέπεια στην καθημερινή οικογενειακή ζωή.
Βιβλιογραφία
- Baumel, A., Pawar, A., Kane, J. M., & Correll, C. U. (2016). Digital parent training for children with disruptive behaviors: Systematic review and meta-analysis of randomized trials. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 26(8), 740–749. https://doi.org/10.1089/cap.2016.0048
- Day, J. J., & Sanders, M. R. (2018). Do parents benefit from help when completing a self-guided parenting program online? A randomized controlled trial comparing Triple P Online with and without telephone support. Behavior Therapy, 49(6), 1020–1038. https://doi.org/10.1016/j.beth.2018.03.002
- Florean, I. S., Dobrean, A., Păsărelu, C. R., Georgescu, R. D., & Milea, I. (2020). The efficacy of internet-based parenting programs for children and adolescents with behavior problems: A meta-analysis of randomized clinical trials. Clinical Child and Family Psychology Review, 23(4), 510–528. https://doi.org/10.1007/s10567-020-00326-0
- Lau, Y., Htun, T. P., Wong, S. N., Tam, W. S. W., & Klainin-Yobas, P. (2017). Therapist-supported internet-based cognitive behavior therapy for stress, anxiety, and depressive symptoms among postpartum women: A systematic review and meta-analysis. Journal of Medical Internet Research, 19(4), e138. https://doi.org/10.2196/jmir.6712
- Sourander, A., McGrath, P. J., Ristkari, T., Cunningham, C., Huttunen, J., Lingley-Pottie, P., Hinkka-Yli-Salomäki, S., Kinnunen, M., Vuorio, J., Sinokki, A., Fossum, S., & Unruh, A. (2016). Internet-assisted parent training intervention for disruptive behavior in 4-year-old children: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 73(4), 378–387. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2015.3411
- Spencer, C. M., Topham, G. L., & King, E. L. (2020). Do online parenting programs create change?: A meta-analysis. Journal of Family Psychology, 34(3), 364–374. https://doi.org/10.1037/fam0000605