Ψηφιακή Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία για τη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD)

Τραύμα & Ανάρρωση · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · June 18, 2023

Ψηφιακή Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία για τη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD)

Η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD) μπορεί να εμφανιστεί μετά από έκθεση σε ένα τραυματικό γεγονός, όπως μια επίθεση, ένα σοβαρό ατύχημα, μια εμπόλεμη εμπειρία, μια καταστροφή ή τον αιφνίδιο θάνατο αγαπημένου προσώπου. Σύμφωνα με το DSM-5, τα συμπτώματα οργανώνονται σε τέσσερις ομάδες: παρεισφρητικές αναμνήσεις, εφιάλτες και αναβιώσεις (flashbacks)· αποφυγή όσων θυμίζουν το τραύμα· αρνητικές αλλαγές στη σκέψη και τη διάθεση, όπως επίμονη ενοχή, ντροπή ή η πεποίθηση ότι ο κόσμος είναι εξ ολοκλήρου επικίνδυνος· και αυξημένη διέγερση, με ευερεθιστότητα, υπερεπαγρύπνηση και δυσκολίες στον ύπνο. Πολλοί άνθρωποι βιώνουν κάποιες από αυτές τις αντιδράσεις τις πρώτες εβδομάδες μετά το γεγονός και ανακάμπτουν φυσικά. Όταν όμως τα συμπτώματα επιμένουν και διαταράσσουν την καθημερινότητα, υπάρχει αποτελεσματική θεραπεία, αν και πολλοί άνθρωποι περιμένουν πολύ ή δεν φτάνουν ποτέ σε ειδικό στο τραύμα.

Οι θεραπείες με την ισχυρότερη τεκμηρίωση είναι οι ψυχολογικές παρεμβάσεις με εστίαση στο τραύμα. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 114 τυχαιοποιημένων μελετών με 8.171 συμμετέχοντες βρήκε ισχυρά δεδομένα υπέρ της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής Θεραπείας (ΓΣΘ) με εστίαση στο τραύμα και της θεραπείας EMDR (Lewis et al., 2020). Από τα επιμέρους πρωτόκολλα ΓΣΘ, την ισχυρότερη υποστήριξη είχαν η Θεραπεία Γνωσιακής Επεξεργασίας (CPT), η Γνωσιακή Θεραπεία για το PTSD και η Παρατεταμένη Έκθεση. Οι προσεγγίσεις αυτές βοηθούν το άτομο να επεξεργαστεί την τραυματική ανάμνηση αντί να την αποφεύγει, να αναθεωρήσει τα τρομακτικά ή αυτοκατηγορητικά νοήματα που έχει αποδώσει στο γεγονός και να μειώσει σταδιακά την αποφυγή, ώστε η ζωή του να ανοίξει ξανά. Η ίδια ανασκόπηση βρήκε επίσης κάποια στοιχεία υπέρ της καθοδηγούμενης διαδικτυακής ΓΣΘ.

Τα διαδικτυακά προγράμματα επιχειρούν να προσφέρουν αυτά τα στοιχεία μέσα από δομημένες ψηφιακές ενότητες, γραπτές ασκήσεις και εργασίες για το σπίτι, συχνά με έναν θεραπευτή που δίνει σύντομη καθοδήγηση μέσω μηνυμάτων ή τηλεφώνου. Μια πρώιμη μετα-ανάλυση 20 τυχαιοποιημένων μελετών έδειξε ότι η διαδικτυακή ΓΣΘ είχε μέτρια έως μεγάλα αποτελέσματα στα συμπτώματα PTSD σε σύγκριση με παθητικές ομάδες ελέγχου, όπως η λίστα αναμονής (g από 0,66 έως 0,83), όχι όμως σε σύγκριση με ενεργές παρεμβάσεις ελέγχου (Kuester et al., 2016). Μια μεταγενέστερη ανασκόπηση, που περιορίστηκε σε άτομα με πλήρη διάγνωση PTSD, περιέλαβε 10 μελέτες με 720 συμμετέχοντες και βρήκε κλινικά σημαντική μείωση των συμπτωμάτων σε σχέση με τη λίστα αναμονής (τυποποιημένη διαφορά μέσων -0,60), με μεγαλύτερο όφελος όταν το πρόγραμμα είχε εστίαση στο τραύμα και όταν περιλάμβανε καθοδήγηση από θεραπευτή (Lewis et al., 2019). Ωστόσο, οι συγγραφείς αξιολόγησαν την ποιότητα των δεδομένων ως πολύ χαμηλή και δεν βρήκαν επαρκή στοιχεία ότι η βελτίωση διατηρείται μετά από 3 έως 6 μήνες.

Δύο πιο πρόσφατες μελέτες από το Ηνωμένο Βασίλειο ενίσχυσαν σημαντικά την τεκμηρίωση. Στη μελέτη RAPID, 196 ενήλικες με ήπιο έως μέτριο PTSD που σχετιζόταν με ένα μεμονωμένο τραυματικό γεγονός κατανεμήθηκαν τυχαία είτε σε έως 12 συνεδρίες ΓΣΘ με εστίαση στο τραύμα πρόσωπο με πρόσωπο είτε σε ένα καθοδηγούμενο διαδικτυακό πρόγραμμα οκτώ βημάτων με έως τρεις ώρες συνολικής επαφής με θεραπευτή (Bisson et al., 2022). Στις 16 εβδομάδες, το διαδικτυακό πρόγραμμα δεν υστερούσε της θεραπείας πρόσωπο με πρόσωπο, και η βελτίωση άνω του 60% στα συμπτώματα, όπως τα αξιολόγησαν κλινικοί, διατηρήθηκε και στις δύο ομάδες στον έναν χρόνο, αν και η σύγκριση μη κατωτερότητας σε εκείνο το σημείο δεν ήταν καταληκτική. Η καθοδηγούμενη διαδικτυακή μορφή ήταν επίσης σημαντικά οικονομικότερη, και οι ερευνητές πρότειναν να θεωρείται θεραπεία πρώτης γραμμής για αυτή την ομάδα.

Η μελέτη STOP-PTSD σύγκρινε δύο διαδικτυακές θεραπείες με υποστήριξη θεραπευτή σε 217 ενήλικες με PTSD μετά από ένα ή περισσότερα τραυματικά γεγονότα (Ehlers et al., 2023). Η διαδικτυακή εκδοχή της Γνωσιακής Θεραπείας για το PTSD, που δουλεύει άμεσα με τις τραυματικές αναμνήσεις και τα νοήματά τους, υπερείχε ενός διαδικτυακού προγράμματος διαχείρισης στρες με έμφαση στις δεξιότητες αντιμετώπισης (d = 0,38). Και οι δύο θεραπείες ήταν σαφώς ανώτερες από τη λίστα αναμονής, λιγότεροι από το 10% των συμμετεχόντων εγκατέλειψαν κάθε θεραπεία και δεν αναφέρθηκαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες. Το πλεονέκτημα του προγράμματος με εστίαση στο τραύμα ήταν μεγαλύτερο σε άτομα με έντονη αποσύνδεση ή συμπτώματα σύνθετου PTSD, ενώ και οι δύο θεραπείες φάνηκε να λειτουργούν αλλάζοντας τα αρνητικά νοήματα του τραύματος, τις μη βοηθητικές στρατηγικές αντιμετώπισης και τις αναβιώσεις.

Οι εφαρμογές κινητού αποτελούν μια ξεχωριστή, πιο «ελαφριά» κατηγορία. Το PTSD Coach, μια δωρεάν εφαρμογή με ψυχοεκπαίδευση και εργαλεία αντιμετώπισης βασισμένα στη ΓΣΘ, δοκιμάστηκε σε τυχαιοποιημένη μελέτη με 120 ενήλικες για τρεις μήνες (Kuhn et al., 2017). Οι χρήστες της εφαρμογής βελτιώθηκαν περισσότερο στα συμπτώματα PTSD, στην κατάθλιψη και στην ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα από όσους βρίσκονταν σε λίστα αναμονής, και περισσότεροι πέτυχαν κλινικά σημαντική βελτίωση· ωστόσο, η διαφορά στους μέσους όρους μεταξύ των ομάδων στο τέλος της μελέτης δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Τέτοιες εφαρμογές μπορούν να στηρίξουν την αυτοδιαχείριση και να βοηθήσουν κάποιον να κάνει το πρώτο βήμα, δεν υποκαθιστούν όμως τη θεραπεία με εστίαση στο τραύμα. Τα δεδομένα για chatbots σχεδιασμένα ειδικά για το PTSD παραμένουν περιορισμένα.

Τα ευρήματα αυτά συνοδεύονται από σημαντικές επιφυλάξεις. Η ισχυρότερη τεκμηρίωση αφορά καθοδηγούμενα και όχι πλήρως αυτοκαθοδηγούμενα προγράμματα, ενώ η μελέτη RAPID περιέλαβε μόνο άτομα με ήπιο έως μέτριο PTSD από ένα τραυματικό γεγονός. Η επεξεργασία των τραυματικών αναμνήσεων μπορεί προσωρινά να εντείνει τη δυσφορία, γι' αυτό η ανθρώπινη υποστήριξη έχει σημασία. Τα ψηφιακά προγράμματα γενικά δεν ενδείκνυνται ως κύρια θεραπεία για άτομα που εξακολουθούν να βρίσκονται σε μη ασφαλή κατάσταση, όπως σε συνεχιζόμενη ενδοοικογενειακή βία, για άτομα με ενεργό αυτοκτονικό ιδεασμό ή αυτοτραυματισμό, έντονη αποσύνδεση, ψυχωσικά συμπτώματα ή σοβαρή χρήση ουσιών, καθώς και για όσους έχουν βιώσει σύνθετο και επαναλαμβανόμενο τραύμα και χρειάζονται μια θεραπευτική σχέση με προσεκτικό ρυθμό.

Αξίζει να απευθυνθείτε σε επαγγελματία αν οι παρεισφρητικές αναμνήσεις, οι εφιάλτες, η αποφυγή ή η συνεχής ένταση επιμένουν περισσότερο από περίπου έναν μήνα μετά το τραυματικό γεγονός ή αν επηρεάζουν τη δουλειά, τις σχέσεις, τον ύπνο ή την αίσθηση ασφάλειάς σας. Ένας κλινικός ψυχολόγος ή ψυχίατρος με εκπαίδευση στο τραύμα μπορεί να κάνει αξιολόγηση και να προτείνει την κατάλληλη θεραπεία με εστίαση στο τραύμα, είτε πρόσωπο με πρόσωπο είτε διαδικτυακά είτε σε συνδυασμό. Αν βρίσκεστε σε κίνδυνο, κάνετε σκέψεις να βάλετε τέλος στη ζωή σας ή νιώθετε ότι δεν μπορείτε να μείνετε ασφαλείς, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, αντί να βασιστείτε σε μια εφαρμογή.

Συνοψίζοντας, η καθοδηγούμενη διαδικτυακή ΓΣΘ με εστίαση στο τραύμα έχει περάσει από το στάδιο της υπόσχεσης σε εκείνο της τεκμηριωμένης επιλογής για πολλούς ενήλικες με PTSD, με αποτελέσματα που μπορούν να πλησιάσουν εκείνα της θεραπείας πρόσωπο με πρόσωπο σε ήπιες έως μέτριες περιπτώσεις. Οι εφαρμογές αυτοβοήθειας μπορεί να προσφέρουν χρήσιμη στήριξη στη διαχείριση των συμπτωμάτων, αλλά τα αποτελέσματά τους είναι πιο συγκρατημένα. Τα ψηφιακά εργαλεία αποδίδουν καλύτερα ως μέρος μιας κλιμακωτής πορείας φροντίδας με επαγγελματική υποστήριξη και όχι ως υποκατάστατο της εξειδικευμένης θεραπείας του τραύματος.

Βιβλιογραφία

  • Bisson, J. I., Ariti, C., Cullen, K., Kitchiner, N., Lewis, C., Roberts, N. P., Simon, N., Smallman, K., Addison, K., Bell, V., Brookes-Howell, L., Cosgrove, S., Ehlers, A., Fitzsimmons, D., Foscarini-Craggs, P., Harris, S. R. S., Kelson, M., Lovell, K., McKenna, M., … Williams-Thomas, R. (2022). Guided, internet based, cognitive behavioural therapy for post-traumatic stress disorder: Pragmatic, multicentre, randomised controlled non-inferiority trial (RAPID). BMJ, 377, e069405. https://doi.org/10.1136/bmj-2021-069405
  • Ehlers, A., Wild, J., Warnock-Parkes, E., Grey, N., Murray, H., Kerr, A., Rozental, A., Thew, G., Janecka, M., Beierl, E. T., Tsiachristas, A., Perera-Salazar, R., Andersson, G., & Clark, D. M. (2023). Therapist-assisted online psychological therapies differing in trauma focus for post-traumatic stress disorder (STOP-PTSD): A UK-based, single-blind, randomised controlled trial. The Lancet Psychiatry, 10(8), 608–622. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(23)00181-5
  • Kuester, A., Niemeyer, H., & Knaevelsrud, C. (2016). Internet-based interventions for posttraumatic stress: A meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Psychology Review, 43, 1–16. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2015.11.004
  • Kuhn, E., Kanuri, N., Hoffman, J. E., Garvert, D. W., Ruzek, J. I., & Taylor, C. B. (2017). A randomized controlled trial of a smartphone app for posttraumatic stress disorder symptoms. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 85(3), 267–273. https://doi.org/10.1037/ccp0000163
  • Lewis, C., Roberts, N. P., Andrew, M., Starling, E., & Bisson, J. I. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: Systematic review and meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), 1729633. https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1729633
  • Lewis, C., Roberts, N. P., Simon, N., Bethell, A., & Bisson, J. I. (2019). Internet-delivered cognitive behavioural therapy for post-traumatic stress disorder: Systematic review and meta-analysis. Acta Psychiatrica Scandinavica, 140(6), 508–521. https://doi.org/10.1111/acps.13079