CCBT για την κατάθλιψη: Εξελίξεις και μηχανισμοί
Διαταραχές Διάθεσης · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · July 05, 2023
Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μια περαστική στενοχώρια. Σε κλινικό επίπεδο, η μείζων καταθλιπτική διαταραχή περιλαμβάνει επίμονα πεσμένη διάθεση ή έντονη απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης για τουλάχιστον δύο εβδομάδες, μαζί με αλλαγές στον ύπνο, την όρεξη, την ενέργεια και τη συγκέντρωση, αισθήματα αναξιότητας ή ενοχής και, ορισμένες φορές, σκέψεις θανάτου. Επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, το πώς περνάμε τη μέρα μας και τις σχέσεις μας. Παρότι υπάρχουν αποτελεσματικές ψυχολογικές θεραπείες, πολλοί άνθρωποι δεν τις λαμβάνουν ποτέ λόγω λιστών αναμονής, κόστους, απόστασης ή στίγματος. Αυτό το κενό είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους τις τελευταίες δύο δεκαετίες η έρευνα εξετάζει ψηφιακές και διαδικτυακές μορφές της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής Θεραπείας (ΓΣΘ).
Η ΓΣΘ προσεγγίζει την κατάθλιψη μέσα από δύο αλληλένδετους δρόμους. Ο γνωσιακός δρόμος στοχεύει στις αρνητικές, συχνά αυτόματες, ερμηνείες που συντηρούν τη χαμηλή διάθεση, όπως «πάντα αποτυγχάνω» ή «τίποτα δεν θα αλλάξει», καθώς και σε συνήθειες όπως ο μηρυκασμός (rumination). Ο άνθρωπος μαθαίνει να εντοπίζει αυτές τις σκέψεις, να εξετάζει τα δεδομένα που τις στηρίζουν και να διαμορφώνει πιο ισορροπημένες εναλλακτικές. Ο συμπεριφορικός δρόμος αφορά την απόσυρση και την αδράνεια που συνήθως συνοδεύουν την κατάθλιψη: μέσω της συμπεριφορικής ενεργοποίησης, το άτομο επανασυνδέεται σταδιακά με δραστηριότητες που του δίνουν ευχαρίστηση ή αίσθηση επίτευξης, κάτι που με τη σειρά του βελτιώνει τη διάθεση. Η επίλυση προβλημάτων και το σχέδιο πρόληψης υποτροπής ολοκληρώνουν το τυπικό θεραπευτικό πρόγραμμα.
Επειδή οι τεχνικές αυτές είναι δομημένες και βασίζονται σε δεξιότητες, μεταφέρονται αρκετά εύκολα σε ψηφιακή μορφή. Τα προγράμματα διαδικτυακής ΓΣΘ (iCBT) περιλαμβάνουν συνήθως μια σειρά ενοτήτων με ψυχοεκπαίδευση, φύλλα εργασίας, καταγραφή διάθεσης και ασκήσεις για το σπίτι, που ολοκληρώνονται μέσα σε μερικές εβδομάδες. Μια ανασκόπηση πρόσφατων μετα-αναλύσεων κατέληξε ότι η iCBT διαθέτει πλέον σημαντική ερευνητική τεκμηρίωση, με μέτρια έως μεγάλα μεγέθη επίδρασης για τη μείζονα κατάθλιψη και για αρκετές αγχώδεις διαταραχές (Andersson et al., 2019). Όταν η καθοδηγούμενη iCBT συγκρίθηκε άμεσα με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο μέσα στις ίδιες μελέτες, μια μετα-ανάλυση 20 ερευνών με 1.418 συμμετέχοντες βρήκε διαφορά σχεδόν μηδενική (Hedges g = 0,05), δηλαδή γενικά ισοδύναμα αποτελέσματα, αν και οι συγγραφείς τόνισαν ότι για κάθε επιμέρους διαταραχή υπάρχουν ακόμη λίγες μελέτες (Carlbring et al., 2018).
Ένα σημαντικό πρακτικό ερώτημα είναι αν χρειάζεται θεραπευτής δίπλα στο πρόγραμμα. Η μεγαλύτερη ανάλυση μέχρι σήμερα, μια μετα-ανάλυση δικτύου με ατομικά δεδομένα ασθενών από 39 τυχαιοποιημένες μελέτες και 9.751 συμμετέχοντες, έδειξε ότι τόσο η καθοδηγούμενη όσο και η αυτοκαθοδηγούμενη iCBT υπερείχαν των ομάδων ελέγχου βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα (Karyotaki et al., 2021). Η καθοδηγούμενη μορφή είχε ελαφρώς καλύτερα αποτελέσματα στο τέλος της θεραπείας, όμως στους 6 και 12 μήνες δεν βρέθηκε διαφορά. Καθοριστικός παράγοντας ήταν η αρχική βαρύτητα: σε ήπια, υποκλινικά συμπτώματα (βαθμολογία PHQ-9 από 5 έως 9) οι δύο μορφές είχαν παρόμοια αποτελέσματα, ενώ σε μέτρια έως σοβαρά συμπτώματα η καθοδηγούμενη iCBT συνδεόταν με καλύτερη έκβαση. Με άλλα λόγια, τα εργαλεία αυτοβοήθειας μπορεί να ταιριάζουν σε ηπιότερες δυσκολίες, ενώ η πιο έντονη κατάθλιψη ωφελείται από ανθρώπινη υποστήριξη.
Η έρευνα για τους μηχανισμούς αλλαγής βοηθά να κατανοήσουμε γιατί λειτουργεί η ψηφιακή ΓΣΘ. Μια συστηματική ανασκόπηση 26 τυχαιοποιημένων μελετών (6.820 συμμετέχοντες) εξέτασε 64 πιθανούς διαμεσολαβητές της αλλαγής σε διαδικτυακές παρεμβάσεις και εφαρμογές κινητού για την κατάθλιψη (Domhardt et al., 2021). Οι γνωσιακές μεταβλητές αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη ομάδα, με 22 από τους 28 γνωσιακούς διαμεσολαβητές να είναι στατιστικά σημαντικοί, όπως η αίσθηση ελέγχου, ο μηρυκασμός και η μεροληψία στην ερμηνεία των γεγονότων. Άλλοι διαμεσολαβητές ήταν η ενσυνειδητότητα, η αποδοχή και η συμπεριφορική ενεργοποίηση. Τα ευρήματα δείχνουν ότι τα ψηφιακά προγράμματα λειτουργούν κυρίως μέσω των ίδιων διεργασιών με την κλασική ΓΣΘ: αλλάζουν τον τρόπο που ερμηνεύουμε τα γεγονότα, μειώνουν την επαναλαμβανόμενη αρνητική σκέψη και αυξάνουν τις δραστηριότητες με νόημα.
Η πιο πρόσφατη εξέλιξη είναι οι συνομιλιακοί πράκτορες (chatbots), που προσφέρουν τεχνικές ΓΣΘ μέσα από γραπτό διάλογο. Σε μια πρώιμη τυχαιοποιημένη μελέτη, 70 φοιτητές χρησιμοποίησαν για δύο εβδομάδες είτε το chatbot Woebot είτε ένα ενημερωτικό ηλεκτρονικό βιβλίο· η ομάδα του chatbot εμφάνισε σημαντική μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, ενώ η ομάδα ελέγχου όχι (Fitzpatrick et al., 2017). Η μελέτη ήταν μικρή, σύντομη και χωρίς τυφλοποίηση, επομένως τα αποτελέσματά της είναι προκαταρκτικά. Μια μεταγενέστερη μετα-ανάλυση 15 τυχαιοποιημένων μελετών βρήκε ότι οι συνομιλιακοί πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης μείωσαν τα συμπτώματα κατάθλιψης (Hedges g = 0,64) και την ψυχική δυσφορία (g = 0,70), όχι όμως σημαντικά τη συνολική ψυχική ευεξία, ενώ τα διαστήματα εμπιστοσύνης ήταν ευρέα (Li et al., 2023). Οι ερευνητές ζήτησαν περισσότερες μελέτες για τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα και για την ασφαλή χρήση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων στην ψυχική υγεία.
Η ψηφιακή ΓΣΘ έχει και σαφείς περιορισμούς. Η συνέπεια στη χρήση αποτελεί συχνό πρόβλημα: πολλοί χρήστες σταματούν πριν ολοκληρώσουν το πρόγραμμα, και το όφελος εξαρτάται από την πραγματική εξάσκηση των δεξιοτήτων. Έχει εξεταστεί επίσης το ενδεχόμενο βλάβης. Μια μετα-ανάλυση ατομικών δεδομένων από 18 μελέτες (2.079 συμμετέχοντες) έδειξε ότι η αξιόπιστη επιδείνωση των συμπτωμάτων ήταν λιγότερο συχνή στην καθοδηγούμενη διαδικτυακή αυτοβοήθεια σε σύγκριση με τις ομάδες ελέγχου (3,36% έναντι 7,60%). Ωστόσο, στους συμμετέχοντες με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο τα ποσοστά επιδείνωσης δεν διέφεραν μεταξύ των ομάδων, γεγονός που υποδηλώνει ότι η πορεία τους χρειάζεται στενότερη παρακολούθηση (Ebert et al., 2016). Οι περισσότερες μελέτες αποκλείουν επίσης άτομα με σοβαρή κατάθλιψη, ενεργό αυτοκτονικό ιδεασμό, διπολική διαταραχή, ψυχωσικά συμπτώματα ή εξάρτηση από ουσίες, οπότε τα δεδομένα δεν στηρίζουν τη χρήση αυτοκαθοδηγούμενων εφαρμογών ως μοναδικής θεραπείας για αυτές τις ομάδες.
Είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε επαγγελματία αν τα συμπτώματα διαρκούν περισσότερο από δύο εβδομάδες και επηρεάζουν τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις σας, αν δεν βελτιώνονται μετά από μερικές εβδομάδες χρήσης ενός προγράμματος αυτοβοήθειας ή αν χειροτερεύουν. Ένας γενικός γιατρός, ψυχίατρος ή κλινικός ψυχολόγος μπορεί να εκτιμήσει τη βαρύτητα της κατάθλιψης, να αποκλείσει σωματικά αίτια και να συζητήσει μαζί σας επιλογές όπως η ψυχοθεραπεία πρόσωπο με πρόσωπο, η φαρμακευτική αγωγή ή ο συνδυασμός τους. Αν κάνετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας ή νιώθετε ότι δεν μπορείτε να κρατήσετε τον εαυτό σας ασφαλή, μη βασιστείτε σε μια εφαρμογή: καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.
Συνολικά, τα δεδομένα δείχνουν ότι η διαδικτυακή ΓΣΘ είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος να φτάσουν οι τεκμηριωμένες αρχές θεραπείας της κατάθλιψης σε περισσότερους ανθρώπους, ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα είναι ήπια έως μέτρια, και ότι η καθοδήγηση από επαγγελματία προσφέρει περισσότερα όσο αυξάνεται η βαρύτητα. Τα chatbots είναι μια υποσχόμενη, αλλά ακόμη πρώιμη, προσέγγιση. Τα ψηφιακά εργαλεία λειτουργούν καλύτερα ως συμπλήρωμα και όχι ως υποκατάστατο της επαγγελματικής φροντίδας, και αποδίδουν περισσότερο όταν χρησιμοποιούνται με συνέπεια και όταν ξέρουμε πότε να ζητήσουμε περισσότερη βοήθεια.
Βιβλιογραφία
- Andersson, G., Carlbring, P., Titov, N., & Lindefors, N. (2019). Internet interventions for adults with anxiety and mood disorders: A narrative umbrella review of recent meta-analyses. The Canadian Journal of Psychiatry, 64(7), 465–470. https://doi.org/10.1177/0706743719839381
- Carlbring, P., Andersson, G., Cuijpers, P., Riper, H., & Hedman-Lagerlöf, E. (2018). Internet-based vs. face-to-face cognitive behavior therapy for psychiatric and somatic disorders: An updated systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 47(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/16506073.2017.1401115
- Domhardt, M., Steubl, L., Boettcher, J., Buntrock, C., Karyotaki, E., Ebert, D. D., Cuijpers, P., & Baumeister, H. (2021). Mediators and mechanisms of change in internet- and mobile-based interventions for depression: A systematic review. Clinical Psychology Review, 83, 101953. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2020.101953
- Ebert, D. D., Donkin, L., Andersson, G., Andrews, G., Berger, T., Carlbring, P., Rozenthal, A., Choi, I., Laferton, J. A. C., Johansson, R., Kleiboer, A., Lange, A., Lehr, D., Reins, J. A., Funk, B., Newby, J., Perini, S., Riper, H., Ruwaard, J., … Cuijpers, P. (2016). Does Internet-based guided-self-help for depression cause harm? An individual participant data meta-analysis on deterioration rates and its moderators in randomized controlled trials. Psychological Medicine, 46(13), 2679–2693. https://doi.org/10.1017/S0033291716001562
- Fitzpatrick, K. K., Darcy, A., & Vierhile, M. (2017). Delivering cognitive behavior therapy to young adults with symptoms of depression and anxiety using a fully automated conversational agent (Woebot): A randomized controlled trial. JMIR Mental Health, 4(2), e19. https://doi.org/10.2196/mental.7785
- Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., Bermpohl, F. M. G., Furukawa, T. A., Cuijpers, P., & Individual Patient Data Meta-Analyses for Depression (IPDMA-DE) Collaboration. (2021). Internet-based cognitive behavioral therapy for depression: A systematic review and individual patient data network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364
- Li, H., Zhang, R., Lee, Y.-C., Kraut, R. E., & Mohr, D. C. (2023). Systematic review and meta-analysis of AI-based conversational agents for promoting mental health and well-being. npj Digital Medicine, 6, 236. https://doi.org/10.1038/s41746-023-00979-5