Τα οφέλη των chatbot CCBT: Μια σύγχρονη ανασκόπηση

Ψηφιακή Υγεία · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · July 22, 2023

Τα οφέλη των chatbot CCBT: Μια σύγχρονη ανασκόπηση

Τα chatbot ψυχικής υγείας, γνωστά και ως συνομιλιακοί πράκτορες, είναι προγράμματα που συνομιλούν με τον χρήστη μέσω κειμένου ή φωνής και τον καθοδηγούν σε ψυχολογικές ασκήσεις. Πολλά βασίζονται στις αρχές της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής Θεραπείας (ΓΣΘ): βοηθούν τον χρήστη να καταγράφει τη διάθεσή του, να αναγνωρίζει αυτόματες σκέψεις, να εντοπίζει γνωσιακές παγίδες όπως η καταστροφολογία, να προγραμματίζει ευχάριστες δραστηριότητες και να εξασκείται στην επίλυση προβλημάτων. Κάποια ακολουθούν προσεκτικά σχεδιασμένους διαλόγους βασισμένους σε κανόνες, γραμμένους από κλινικούς, ενώ τα νεότερα χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) για να παράγουν πιο ευέλικτες απαντήσεις. Η ανάπτυξή τους οφείλεται εν μέρει σε μια γνωστή αδυναμία των παλαιότερων διαδικτυακών προγραμμάτων ΓΣΘ: είναι αποτελεσματικά, αλλά πολλοί άνθρωποι σταματούν να τα χρησιμοποιούν. Η μορφή της συνομιλίας προτάθηκε ως ένας πιο ελκυστικός και πάντα διαθέσιμος τρόπος να προσφερθούν οι ίδιες τεχνικές (Fitzpatrick et al., 2017).

Μία από τις πρώτες τυχαιοποιημένες μελέτες αξιολόγησε το Woebot, έναν πλήρως αυτοματοποιημένο πράκτορα που προσφέρει αυτοβοήθεια βασισμένη στη ΓΣΘ. Εβδομήντα νεαροί ενήλικες 18 έως 28 ετών με αυτοαναφερόμενα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης κατανεμήθηκαν τυχαία είτε σε δύο εβδομάδες συνομιλιών με το Woebot (έως 20 συνεδρίες) είτε σε ένα ενημερωτικό ηλεκτρονικό βιβλίο για την κατάθλιψη. Οι συμμετέχοντες αλληλεπίδρασαν με το chatbot κατά μέσο όρο περίπου 12 φορές μέσα στις δύο εβδομάδες. Η ομάδα του Woebot παρουσίασε σημαντική μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, ενώ η ομάδα ενημέρωσης όχι· το άγχος μειώθηκε και στις δύο ομάδες μεταξύ όσων ολοκλήρωσαν τη μελέτη (Fitzpatrick et al., 2017). Η μελέτη ήταν μικρή, σύντομη και χωρίς τυφλοποίηση, έδειξε όμως ότι η ΓΣΘ μπορεί να προσφερθεί μέσω συνομιλίας με τρόπο αποδεκτό για τους νέους.

Τα δεδομένα από την πραγματική χρήση συμπληρώνουν την εικόνα. Σε μια αξιολόγηση του Wysa, μιας εφαρμογής συνομιλίας με ΤΝ, ανώνυμοι χρήστες που ανέφεραν συμπτώματα κατάθλιψης χωρίστηκαν ανάλογα με το πόσο χρησιμοποιούσαν την εφαρμογή. Όσοι τη χρησιμοποιούσαν περισσότερο εμφάνισαν μεγαλύτερη μέση βελτίωση στις βαθμολογίες κατάθλιψης σε σχέση με όσους τη χρησιμοποιούσαν λιγότερο (5,84 έναντι 3,52 μονάδων στο PHQ-9, μέγεθος επίδρασης 0,63), ενώ το 67,7% των σχολίων των χρηστών περιέγραφε την εμπειρία ως χρήσιμη και ενθαρρυντική (Inkster et al., 2018). Επειδή επρόκειτο για μελέτη παρατήρησης χωρίς ομάδα ελέγχου, δεν μπορεί να αποδείξει ότι η βελτίωση οφειλόταν στην εφαρμογή, και οι ίδιοι οι συγγραφείς ζήτησαν επιβεβαίωση σε μεγαλύτερα δείγματα και για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα.

Οι μετα-αναλύσεις επιτρέπουν σήμερα μια πιο ευρεία ματιά. Μια πρώιμη συστηματική ανασκόπηση 12 μελετών βρήκε ασθενή τεκμηρίωση ότι τα chatbot βελτιώνουν την κατάθλιψη, τη δυσφορία, το στρες και την ακροφοβία, καμία σημαντική επίδραση στην υποκειμενική ευεξία και αντικρουόμενα αποτελέσματα για το άγχος· μόνο δύο μελέτες είχαν αξιολογήσει την ασφάλεια (Abd-Alrazaq et al., 2020). Μια μεταγενέστερη μετα-ανάλυση 11 τυχαιοποιημένων μελετών σε ενήλικες με καταθλιπτικά ή αγχώδη συμπτώματα έδειξε ότι η ψυχοθεραπεία μέσω chatbot βελτίωσε σημαντικά τα καταθλιπτικά συμπτώματα (g = 0,54) (Lim et al., 2022). Η μεγαλύτερη ανασκόπηση έως σήμερα, με 32 τυχαιοποιημένες μελέτες και 6.089 συμμετέχοντες, βρήκε μικρές αλλά σημαντικές βραχυπρόθεσμες επιδράσεις στα καταθλιπτικά συμπτώματα (g = 0,29), στο γενικευμένο άγχος (g = 0,29), στη γενική δυσφορία (g = 0,33), στο στρες (g = 0,24) και στην ποιότητα ζωής ή ευεξία (g = 0,27). Ωστόσο, για τις περισσότερες εκβάσεις οι μακροπρόθεσμες επιδράσεις δεν ήταν στατιστικά σημαντικές. Η εξατομίκευση και οι ενσυναισθητικές απαντήσεις αναδείχθηκαν ως βασικά «συστατικά», ενώ η μεγαλύτερη διάρκεια αλληλεπίδρασης με τον πράκτορα συνδέθηκε με μεγαλύτερες επιδράσεις (He et al., 2023).

Οι πιο πρόσφατες αναλύσεις δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Μια μετα-ανάλυση 18 τυχαιοποιημένων μελετών με 3.477 συμμετέχοντες βρήκε βελτίωση στην κατάθλιψη (g = 0,26) και στο άγχος (g = 0,19), η οποία ήταν πιο εμφανής γύρω στις οκτώ εβδομάδες χρήσης, αλλά καμία ουσιαστική επίδραση στην παρακολούθηση των τριών μηνών (Zhong et al., 2024). Μια άλλη ανασκόπηση σύγκρινε chatbot βασισμένα σε κανόνες με chatbot βασισμένα σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα: τα πρώτα είχαν μικρή αλλά σημαντική επίδραση στην κατάθλιψη (g = 0,27), ενώ για τα δεύτερα η τεκμηρίωση δεν ήταν ακόμη στατιστικά επαρκής, με πολύ ευρέα διαστήματα εμπιστοσύνης λόγω του μικρού αριθμού μελετών (Du et al., 2025). Συνολικά, τα οφέλη των chatbot ΓΣΘ φαίνεται να είναι πραγματικά, αλλά κυρίως μικρά έως μέτρια και βραχύβια χωρίς συνεχή εξάσκηση.

Ποια είναι λοιπόν τα πραγματικά οφέλη; Τα chatbot είναι διαθέσιμα οποιαδήποτε ώρα, ακόμη και αργά τη νύχτα, όταν οι ανησυχίες συχνά κορυφώνονται. Προσφέρουν ένα εύκολα προσβάσιμο και ιδιωτικό πρώτο βήμα για όσους διστάζουν να μιλήσουν σε κάποιον λόγω στίγματος, κόστους ή λιστών αναμονής, εμπόδια που έχουν περιγραφεί εκτενώς στο πεδίο (Inkster et al., 2018). Μπορούν να προσφέρουν με συνέπεια δομημένες τεχνικές ΓΣΘ, να υπενθυμίζουν στον χρήστη να εξασκείται ανάμεσα στις συνεδρίες και να τον βοηθούν να παρατηρεί μοτίβα στη διάθεσή του. Για όποιον βρίσκεται ήδη σε θεραπεία, ένα chatbot μπορεί να ενισχύσει τις δεξιότητες που μαθαίνει στις συνεδρίες. Τέτοια ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμπληρώσουν, αλλά όχι να αντικαταστήσουν, την επαγγελματική φροντίδα.

Οι περιορισμοί έχουν εξίσου μεγάλη σημασία. Πολλές μελέτες είναι μικρές και σύντομες και συγκρίνουν τα chatbot με λίστες αναμονής ή ενημερωτικό υλικό και όχι με ενεργές θεραπείες, ενώ ο κίνδυνος μεροληψίας στις πρώτες μελέτες ήταν συχνά υψηλός (Abd-Alrazaq et al., 2020). Οι επιδράσεις τείνουν να εξασθενούν μετά το τέλος της παρέμβασης (He et al., 2023; Zhong et al., 2024). Η ασφάλεια έχει μελετηθεί πολύ λιγότερο από την αποτελεσματικότητα, και τα chatbot μπορεί να παρανοήσουν τον χρήστη ή να μην αναγνωρίσουν ενδείξεις κινδύνου. Η προστασία της ιδιωτικότητας είναι σημαντικό ζήτημα, αφού οι συζητήσεις περιέχουν εξαιρετικά ευαίσθητες πληροφορίες. Τα chatbot δεν είναι κατάλληλα ως κύρια πηγή βοήθειας για άτομα με σοβαρή κατάθλιψη, αυτοκτονικές σκέψεις ή αυτοτραυματισμό, ψύχωση, διπολική διαταραχή, διατροφικές διαταραχές, εξάρτηση από ουσίες ή πρόσφατο τραύμα.

Είναι ώρα να ζητήσετε επαγγελματική βοήθεια αν τα συμπτώματά σας επιμένουν ή χειροτερεύουν παρά τις εβδομάδες αυτοβοήθειας, αν επηρεάζουν την εργασία, τις σπουδές ή τις σχέσεις σας, ή αν παρατηρείτε απελπισία ή σκέψεις ότι η ζωή δεν αξίζει να τη ζει κανείς. Ένας κλινικός ψυχολόγος ή ψυχίατρος μπορεί να κάνει μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση και να σχεδιάσει ένα εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο. Αν βρίσκεστε σε κρίση ή σκέφτεστε να βλάψετε τον εαυτό σας, επικοινωνήστε αμέσως με το 112 ή με τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018· ένα chatbot δεν είναι υπηρεσία διαχείρισης κρίσεων.

Συνοψίζοντας, τα chatbot που βασίζονται στη ΓΣΘ αποτελούν έναν υποσχόμενο και προσβάσιμο τρόπο εκμάθησης και εξάσκησης τεκμηριωμένων δεξιοτήτων διαχείρισης, και η έρευνα δείχνει σταθερά βραχυπρόθεσμη μείωση των καταθλιπτικών και αγχωδών συμπτωμάτων. Το μέγεθος και η διάρκεια αυτών των επιδράσεων παραμένουν μέτρια, ενώ η ασφάλεια και τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα χρειάζονται περισσότερη μελέτη. Όταν χρησιμοποιούνται ως πρώτο βήμα ή ως συμπλήρωμα της φροντίδας, και όχι ως υποκατάστατό της, τα chatbot μπορούν να έχουν χρήσιμο ρόλο στη σύγχρονη υποστήριξη της ψυχικής υγείας.

Βιβλιογραφία

  • Abd-Alrazaq, A. A., Rababeh, A., Alajlani, M., Bewick, B. M., & Househ, M. (2020). Effectiveness and safety of using chatbots to improve mental health: Systematic review and meta-analysis. Journal of Medical Internet Research, 22(7), e16021. https://doi.org/10.2196/16021
  • Du, Q., Ren, Y., Meng, Z. L., He, H., & Meng, S. (2025). The efficacy of rule-based versus large language model-based chatbots in alleviating symptoms of depression and anxiety: Systematic review and meta-analysis. Journal of Medical Internet Research, 27, e78186. https://doi.org/10.2196/78186
  • Fitzpatrick, K. K., Darcy, A., & Vierhile, M. (2017). Delivering cognitive behavior therapy to young adults with symptoms of depression and anxiety using a fully automated conversational agent (Woebot): A randomized controlled trial. JMIR Mental Health, 4(2), e19. https://doi.org/10.2196/mental.7785
  • He, Y., Yang, L., Qian, C., Li, T., Su, Z., Zhang, Q., & Hou, X. (2023). Conversational agent interventions for mental health problems: Systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Medical Internet Research, 25, e43862. https://doi.org/10.2196/43862
  • Inkster, B., Sarda, S., & Subramanian, V. (2018). An empathy-driven, conversational artificial intelligence agent (Wysa) for digital mental well-being: Real-world data evaluation mixed-methods study. JMIR mHealth and uHealth, 6(11), e12106. https://doi.org/10.2196/12106
  • Lim, S. M., Shiau, C. W. C., Cheng, L. J., & Lau, Y. (2022). Chatbot-delivered psychotherapy for adults with depressive and anxiety symptoms: A systematic review and meta-regression. Behavior Therapy, 53(2), 334–347. https://doi.org/10.1016/j.beth.2021.09.007
  • Zhong, W., Luo, J., & Zhang, H. (2024). The therapeutic effectiveness of artificial intelligence-based chatbots in alleviation of depressive and anxiety symptoms in short-course treatments: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 356, 459–469. https://doi.org/10.1016/j.jad.2024.04.057