CCBT και τεχνητή νοημοσύνη: Μια επανάσταση στην ψυχική υγεία

Νευροτεχνολογία · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · August 15, 2023

CCBT και τεχνητή νοημοσύνη: Μια επανάσταση στην ψυχική υγεία

Η ψηφιακή Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CCBT), που συχνά αναφέρεται και ως διαδικτυακή ΓΣΘ (iCBT), δεν είναι κάτι καινούργιο. Δομημένα διαδικτυακά προγράμματα που μαθαίνουν στους ανθρώπους να αναγνωρίζουν και να αμφισβητούν δυσλειτουργικές σκέψεις, να επανασυνδέονται με ευχάριστες δραστηριότητες και να αντιμετωπίζουν σταδιακά όσα αποφεύγουν υπάρχουν εδώ και τουλάχιστον 20 χρόνια και έχουν δοκιμαστεί σε πολλές ψυχιατρικές και σωματικές παθήσεις (Andersson et al., 2019). Η τεκμηρίωση είναι ισχυρότερη για το άγχος και την κατάθλιψη: η iCBT με καθοδήγηση από θεραπευτή είναι πιο αποτελεσματική από τη λίστα αναμονής και τείνει να είναι εξίσου αποτελεσματική με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο (Andersson et al., 2019). Το καινούργιο είναι η έλευση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) και ιδίως των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, που υπόσχονται να μετατρέψουν τις στατικές ενότητες σε προσαρμοστική υποστήριξη μέσω συνομιλίας. Το αν αυτό συνιστά «επανάσταση» εξαρτάται από το τι δείχνουν πραγματικά τα δεδομένα.

Βοηθά να κατανοήσουμε τι κάνει ήδη καλά η κλασική CCBT και πού υστερεί. Μια μετα-ανάλυση δικτύου με ατομικά δεδομένα ασθενών συγκέντρωσε αποτελέσματα από 39 μελέτες με 9.751 άτομα με κατάθλιψη. Τόσο η καθοδηγούμενη όσο και η μη καθοδηγούμενη iCBT υπερείχαν των συνθηκών ελέγχου βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Η καθοδηγούμενη iCBT, όπου ένας κλινικός παρέχει σύντομη υποστήριξη, είχε ελαφρώς καλύτερα αποτελέσματα στο τέλος της θεραπείας (μέση διαφορά 0,8 μονάδων στο ερωτηματολόγιο κατάθλιψης PHQ-9), ενώ δεν βρέθηκε διαφορά στους 6 ή στους 12 μήνες. Το κρίσιμο εύρημα ήταν ότι το όφελος της καθοδήγησης εξαρτιόταν από τη βαρύτητα: για άτομα με ήπια ή υποκλινικά συμπτώματα η διαφορά ήταν μικρή, ενώ όσοι είχαν μέτρια έως σοβαρή κατάθλιψη ωφελήθηκαν περισσότερο με καθοδήγηση (Karyotaki et al., 2021). Με άλλα λόγια, το ίδιο πρόγραμμα δεν ταιριάζει εξίσου σε όλους και η προσαρμογή του επιπέδου υποστήριξης στο άτομο έχει σημασία.

Αυτό ακριβώς είναι το κενό που αναμένεται να καλύψει η ΤΝ. Τα παλαιότερα chatbot ψυχικής υγείας βασίζονταν κυρίως σε κανόνες και ακολουθούσαν προκαθορισμένα σενάρια. Τα νεότερα συστήματα χρησιμοποιούν παραγωγική ΤΝ για να δίνουν απαντήσεις ελεύθερου κειμένου που προσαρμόζονται σε όσα γράφει ο χρήστης, να «θυμούνται» το πλαίσιο μέσα σε μια συζήτηση και να προτείνουν τεχνικές ΓΣΘ τη στιγμή που χρειάζονται. Πέρα από τη συνομιλία, τα κινητά τηλέφωνα και η ΤΝ ανοίγουν δυνατότητες για «ψηφιακή φαινοτυπική καταγραφή» (digital phenotyping), δηλαδή την ανίχνευση αλλαγών στη διάθεση ή στη συμπεριφορά από τον τρόπο χρήσης των συσκευών, και για παρεμβάσεις εξ αποστάσεως, μαζί με τεχνολογίες όπως η εικονική πραγματικότητα. Μια σημαντική ανασκόπηση στο World Psychiatry κατέληξε ότι οι τεχνολογίες αυτές ήδη αλλάζουν τη φροντίδα ψυχικής υγείας, με πρώιμη αλλά υποσχόμενη τεκμηρίωση, τονίζοντας ωστόσο ότι παραμένουν σημαντικές προκλήσεις εφαρμογής (Torous et al., 2021).

Τι δείχνει μέχρι στιγμής η έρευνα; Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των συνομιλιακών πρακτόρων ΤΝ εντόπισε 35 μελέτες, από τις οποίες 15 τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες συμπεριλήφθηκαν στη μετα-ανάλυση. Τα chatbot ΤΝ μείωσαν σημαντικά τα συμπτώματα κατάθλιψης (g = 0,64) και την ψυχολογική δυσφορία (g = 0,70), με μεγαλύτερη επίδραση όταν ήταν πολυτροπικά ή βασισμένα σε παραγωγική ΤΝ, όταν ήταν ενσωματωμένα σε εφαρμογές κινητού ή μηνυμάτων και σε κλινικούς, υποκλινικούς και ηλικιωμένους πληθυσμούς. Ωστόσο, δεν βελτίωσαν σημαντικά τη συνολική ψυχολογική ευεξία, ενώ τα διαστήματα εμπιστοσύνης ήταν ευρέα (για την κατάθλιψη από 0,17 έως 1,12), που σημαίνει ότι η πραγματική επίδραση μπορεί να είναι από μικρή έως μεγάλη (Li et al., 2023). Οι συγγραφείς σημείωσαν επίσης ότι η εμπειρία των χρηστών εξαρτιόταν κυρίως από την ποιότητα της σχέσης ανθρώπου και ΤΝ, τη συμμετοχή στο περιεχόμενο και την αποτελεσματική επικοινωνία.

Η πιο πολυσυζητημένη πρόσφατη μελέτη είναι η πρώτη τυχαιοποιημένη δοκιμή ενός θεραπευτικού chatbot πλήρως βασισμένου σε παραγωγική ΤΝ. Το Therabot, ένα chatbot προσαρμοσμένο από κλινικούς ειδικούς, δοκιμάστηκε σε 210 ενήλικες με κλινικά σημαντικά συμπτώματα μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής, γενικευμένης αγχώδους διαταραχής ή υψηλού κινδύνου για διατροφικές διαταραχές. Σε σύγκριση με ομάδα λίστας αναμονής, όσοι χρησιμοποίησαν το Therabot για τέσσερις εβδομάδες εμφάνισαν μεγαλύτερη μείωση στα συμπτώματα κατάθλιψης (d = 0,85–0,90), άγχους (d = 0,79–0,84) και κινδύνου διατροφικής διαταραχής (d = 0,63–0,82), τόσο στο τέλος της παρέμβασης όσο και στην παρακολούθηση των οκτώ εβδομάδων. Οι συμμετέχοντες χρησιμοποίησαν την εφαρμογή κατά μέσο όρο πάνω από έξι ώρες και αξιολόγησαν τη θεραπευτική συμμαχία ως συγκρίσιμη με αυτή που αναφέρεται με ανθρώπους θεραπευτές (Heinz et al., 2025). Τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά, όμως οι ίδιοι οι συγγραφείς τονίζουν ότι χρειάζονται μεγαλύτερα κλινικά δείγματα. Η σύγκριση έγινε με λίστα αναμονής και όχι με ενεργή θεραπεία, η παρακολούθηση ήταν σύντομη και το δείγμα σχετικά μικρό.

Η ΤΝ φέρνει επίσης κινδύνους που δεν είχε η κλασική CCBT. Η ψυχοθεραπεία είναι ένα πεδίο ασυνήθιστα υψηλού ρίσκου για την ΤΝ, επειδή η υπεύθυνη και τεκμηριωμένη θεραπεία απαιτεί λεπτή κλινική κρίση (Stade et al., 2024). Τα παραγωγικά μοντέλα μπορεί να δώσουν απαντήσεις που ακούγονται σίγουρες αλλά είναι ανακριβείς ή κλινικά ακατάλληλες, μπορεί να μην αναγνωρίσουν ενδείξεις κινδύνου, όπως αυτοκτονικές σκέψεις, και μπορεί να αναπαράγουν προκαταλήψεις από τα δεδομένα εκπαίδευσής τους. Οι Stade και συνεργάτες (2024) υποστηρίζουν ότι η κλινική ΤΝ πρέπει να αναπτύσσεται με επίκεντρο την κλινική επιστήμη, μέσα από διεπιστημονική συνεργασία και με ιδιαίτερη προσοχή στην αξιολόγηση, την ανίχνευση κινδύνου, τη διαφάνεια και τις προκαταλήψεις. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων είναι επίσης σοβαρό ζήτημα, αφού οι συζητήσεις για την ψυχική υγεία περιέχουν εξαιρετικά ευαίσθητες πληροφορίες. Ακόμη και με την καθιερωμένη iCBT, μια σημαντική μειοψηφία χρηστών βιώνει αρνητικές επιπτώσεις (Andersson et al., 2019), οπότε η προσεκτική παρακολούθηση παραμένει απαραίτητη.

Για τους λόγους αυτούς, η CCBT με ΤΝ ταιριάζει καλύτερα σε άτομα με ήπια έως μέτρια συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης ή στρες, που επιθυμούν δομημένη αυτοβοήθεια ή υποστήριξη ανάμεσα στις συνεδρίες ψυχοθεραπείας. Δεν αποτελεί κατάλληλη αυτόνομη θεραπεία για άτομα σε κίνδυνο αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμού, για όσους βιώνουν ψύχωση ή μανία, για άτομα με σοβαρή διατροφική διαταραχή ή εξάρτηση από ουσίες, ούτε για οποιονδήποτε η ασφάλεια του οποίου απειλείται. Αν βρίσκεστε σε κρίση, έχετε σκέψεις να βάλετε τέλος στη ζωή σας ή νιώθετε ότι δεν μπορείτε να κρατήσετε τον εαυτό σας ασφαλή, επικοινωνήστε αμέσως με το 112 ή με τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018, αντί να στραφείτε σε μια εφαρμογή.

Είναι επίσης σκόπιμο να ζητήσετε αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας αν τα συμπτώματά σας δεν βελτιώνονται μετά από αρκετές εβδομάδες ψηφιακής αυτοβοήθειας, αν χειροτερεύουν ή αν επηρεάζουν σημαντικά την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινή σας λειτουργικότητα. Ένας κλινικός μπορεί να θέσει διάγνωση, να εξετάσει το ενδεχόμενο φαρμακοθεραπείας όπου χρειάζεται και να προτείνει πιο εντατική ψυχοθεραπεία. Σε ένα καλά οργανωμένο σύστημα κλιμακωτής φροντίδας, τα εργαλεία ΤΝ μπορούν να αποτελέσουν το πρώτο βήμα ή έναν σύντροφο της θεραπείας· συμπληρώνουν, αλλά δεν αντικαθιστούν, την επαγγελματική φροντίδα.

Η ΤΝ αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να προσφερθεί η ΓΣΘ, κάνοντάς την πιο συνομιλιακή, πιο εξατομικευμένη και διαθέσιμη κάθε ώρα. Οι πρώτες μελέτες, ανάμεσά τους και η πρώτη τυχαιοποιημένη δοκιμή θεραπευτικού chatbot παραγωγικής ΤΝ, δείχνουν ουσιαστικές προοπτικές για τη μείωση των καταθλιπτικών και αγχωδών συμπτωμάτων. Το να μιλήσουμε όμως για επανάσταση θα ήταν πρόωρο: τα δεδομένα είναι ακόμη πρώιμα, οι κίνδυνοι υπαρκτοί και ο ασφαλέστερος δρόμος συνδυάζει την εμβέλεια της ΤΝ με κλινική εποπτεία και αυστηρή έρευνα.

Βιβλιογραφία

  • Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
  • Heinz, M. V., Mackin, D. M., Trudeau, B. M., Bhattacharya, S., Wang, Y., Banta, H. A., Jewett, A. D., Salzhauer, A. J., Griffin, T. Z., & Jacobson, N. C. (2025). Randomized trial of a generative AI chatbot for mental health treatment. NEJM AI, 2(4), AIoa2400802. https://doi.org/10.1056/AIoa2400802
  • Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., Bermpohl, F. M. G., Furukawa, T. A., Cuijpers, P., & Individual Patient Data Meta-Analyses for Depression (IPDMA-DE) Collaboration. (2021). Internet-based cognitive behavioral therapy for depression: A systematic review and individual patient data network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364
  • Li, H., Zhang, R., Lee, Y.-C., Kraut, R. E., & Mohr, D. C. (2023). Systematic review and meta-analysis of AI-based conversational agents for promoting mental health and well-being. npj Digital Medicine, 6, 236. https://doi.org/10.1038/s41746-023-00979-5
  • Stade, E. C., Stirman, S. W., Ungar, L. H., Boland, C. L., Schwartz, H. A., Yaden, D. B., Sedoc, J., DeRubeis, R. J., Willer, R., & Eichstaedt, J. C. (2024). Large language models could change the future of behavioral healthcare: A proposal for responsible development and evaluation. npj Mental Health Research, 3, 12. https://doi.org/10.1038/s44184-024-00056-z
  • Torous, J., Bucci, S., Bell, I. H., Kessing, L. V., Faurholt-Jepsen, M., Whelan, P., Carvalho, A. F., Keshavan, M., Linardon, J., & Firth, J. (2021). The growing field of digital psychiatry: Current evidence and the future of apps, social media, chatbots, and virtual reality. World Psychiatry, 20(3), 318–335. https://doi.org/10.1002/wps.20883