Γεφυρώνοντας την τεχνολογία και τις σχέσεις

Κοινωνική Ψυχολογία · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · August 30, 2023

Γεφυρώνοντας την τεχνολογία και τις σχέσεις

Λίγα πράγματα επηρεάζουν την ψυχική μας υγεία τόσο έντονα όσο η ποιότητα των σχέσεών μας. Η επίμονη μοναξιά, ο έντονος φόβος για τις κοινωνικές καταστάσεις και οι συνεχείς συγκρούσεις με τον σύντροφο δεν είναι απλώς δυσάρεστες εμπειρίες· συνδέονται με κατάθλιψη, άγχος και χειρότερη σωματική υγεία. Οι ερευνητές περιγράφουν τη μοναξιά ως ένα υποκειμενικό χάσμα ανάμεσα στην κοινωνική ζωή που έχει κάποιος και σε εκείνη που επιθυμεί· για ορισμένους ανθρώπους το συναίσθημα αυτό γίνεται μόνιμο και συνδέεται με ένα ευρύ φάσμα ψυχιατρικών και ψυχοκοινωνικών προβλημάτων (Käll et al., 2020; Hickin et al., 2021). Η δυσλειτουργία στη σχέση του ζευγαριού, με τη σειρά της, έχει συνδεθεί με προβλήματα ψυχικής και σωματικής υγείας τόσο στους συντρόφους όσο και στα παιδιά τους (Doss et al., 2016). Ακούγεται παράδοξο μια οθόνη να βοηθά τους ανθρώπους να συνδεθούν καλύτερα μεταξύ τους, ωστόσο ένα αυξανόμενο σώμα ερευνών δείχνει ότι δομημένα διαδικτυακά προγράμματα βασισμένα στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) μπορούν να το πετύχουν για ορισμένους ανθρώπους.

Η ΓΣΘ προσεγγίζει τις διαπροσωπικές δυσκολίες εξετάζοντας τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές που τις συντηρούν. Ένα άτομο με κοινωνικό άγχος μπορεί να προβλέπει ότι οι άλλοι θα το κρίνουν αυστηρά, να παρακολουθεί έντονα τον εαυτό του κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης και να καταφεύγει σε «συμπεριφορές ασφαλείας», όπως να αποφεύγει τη βλεμματική επαφή ή να προβάρει κάθε του φράση· όλα αυτά κάνουν την αλληλεπίδραση πιο δύσκολη και επιβεβαιώνουν τον αρχικό φόβο. Ένας άνθρωπος που νιώθει μοναξιά μπορεί να ερμηνεύει ασαφή σήματα ως απόρριψη και σταδιακά να αποσύρεται. Στα ζευγάρια, οι σύντροφοι συχνά εγκλωβίζονται σε επαναλαμβανόμενους κύκλους κριτικής και αμυντικότητας. Η ΓΣΘ δουλεύει με αυτά τα μοτίβα μέσα από ψυχοεκπαίδευση, αναγνώριση και έλεγχο δυσλειτουργικών πεποιθήσεων, σταδιακή έκθεση σε κοινωνικές καταστάσεις που προκαλούν φόβο, συμπεριφορικά πειράματα και πρακτικές δεξιότητες επικοινωνίας. Μια μετα-ανάλυση 28 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών (3.039 συμμετέχοντες) έδειξε ότι οι ψυχολογικές παρεμβάσεις μείωσαν τη μοναξιά σε σύγκριση με τις ομάδες ελέγχου, με μικρό προς μέτριο μέγεθος επίδρασης (g = 0,43)· η ΓΣΘ ήταν ο συχνότερος τύπος παρέμβασης, αν και τα αποτελέσματα διέφεραν σημαντικά μεταξύ των μελετών (Hickin et al., 2021).

Η ψηφιακή εφαρμογή της ΓΣΘ έχει μελετηθεί περισσότερο στην κοινωνική αγχώδη διαταραχή. Μια μετα-ανάλυση 20 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών με 1.743 συμμετέχοντες βρήκε ότι η διαδικτυακή ΓΣΘ (iCBT) οδήγησε σε μέτρια μείωση των συμπτωμάτων κοινωνικού άγχους σε σύγκριση με τις συνθήκες ελέγχου (g = 0,55), ότι το όφελος διατηρήθηκε στην παρακολούθηση στους 6 και στους 12 μήνες και ότι οι αναλύσεις υποομάδων δεν έδειξαν ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην iCBT και στη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο (Guo et al., 2021). Αυτό συμφωνεί με ευρύτερες ανασκοπήσεις, σύμφωνα με τις οποίες η iCBT με καθοδήγηση από θεραπευτή είναι πιο αποτελεσματική από τη λίστα αναμονής για το άγχος και την κατάθλιψη και τείνει να είναι εξίσου αποτελεσματική με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο (Andersson et al., 2019).

Και η ίδια η μοναξιά έχει γίνει στόχος ψηφιακής θεραπείας. Σε μια πιλοτική τυχαιοποιημένη μελέτη στη Σουηδία, 73 ενήλικες από τον γενικό πληθυσμό είτε παρακολούθησαν ένα διαδικτυακό πρόγραμμα 8 εβδομάδων με στοιχεία ΓΣΘ είτε τοποθετήθηκαν σε λίστα αναμονής. Το πρόγραμμα μείωσε τη μοναξιά (d = 0,77 μεταξύ των ομάδων) και βελτίωσε επίσης την ποιότητα ζωής και το κοινωνικό άγχος (Käll et al., 2020). Μια μεγαλύτερη μελέτη τριών σκελών με 170 συμμετέχοντες σύγκρινε στη συνέχεια 9 εβδομάδες iCBT με καθοδήγηση θεραπευτή, διαδικτυακή διαπροσωπική ψυχοθεραπεία και λίστα αναμονής. Η iCBT μείωσε τη μοναξιά περισσότερο από τη λίστα αναμονής (d = 0,71) και περισσότερο από τη διαπροσωπική ψυχοθεραπεία (d = 0,53), μείωσε τα συμπτώματα κατάθλιψης και γενικευμένου άγχους, ενώ τα οφέλη διατηρήθηκαν, χωρίς όμως να αυξηθούν περαιτέρω, τέσσερις μήνες αργότερα (Käll et al., 2021).

Έχουν μελετηθεί και οι σχέσεις ζευγαριού. Το πρόγραμμα OurRelationship είναι μια διαδικτυακή παρέμβαση διάρκειας 8 ωρών, προσαρμοσμένη από μια τεκμηριωμένη, συμπεριφορικά προσανατολισμένη θεραπεία ζεύγους, που συνδυάζεται με τέσσερις τηλεφωνικές επαφές 15 λεπτών με μέλη της ερευνητικής ομάδας. Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη με 300 ζευγάρια (600 συμμετέχοντες) από όλες τις ΗΠΑ, τα ζευγάρια που ολοκλήρωσαν το πρόγραμμα ανέφεραν μεγαλύτερη βελτίωση από όσα βρίσκονταν σε λίστα αναμονής στην ικανοποίηση από τη σχέση (d = 0,69), στην εμπιστοσύνη για το μέλλον της σχέσης (d = 0,47) και στην αρνητική ποιότητα της σχέσης (d = 0,57). Ανέφεραν επίσης βελτίωση στην ατομική λειτουργικότητα, μεταξύ άλλων στα καταθλιπτικά (d = 0,71) και στα αγχώδη συμπτώματα (d = 0,94), ιδιαίτερα όσοι ξεκίνησαν το πρόγραμμα με δυσκολίες σε αυτούς τους τομείς (Doss et al., 2016).

Σε όλες αυτές τις μελέτες διαφαίνεται ένα σημαντικό σημείο: το ψηφιακό πρόγραμμα είναι ένας δομημένος χώρος μάθησης και εξάσκησης, αλλά η ίδια η αλλαγή συμβαίνει εκτός οθόνης. Οι βασικές ασκήσεις αφορούν το να ξεκινήσει κανείς μια συζήτηση, να αποδεχτεί μια πρόσκληση, να εκφράσει μια ανάγκη στον σύντροφό του ή να ελέγξει μια φοβική πρόβλεψη στην πραγματική ζωή. Τα αποτελεσματικά προγράμματα που περιγράφηκαν περιλάμβαναν επίσης κάποια ανθρώπινη επαφή, από σύντομες τηλεφωνικές συνεδρίες καθοδήγησης έως την υποστήριξη από θεραπευτή, κάτι που υποδηλώνει ότι η τεχνολογία λειτουργεί καλύτερα ως γέφυρα προς τους ανθρώπους και όχι ως υποκατάστατό τους. Τα ψηφιακά εργαλεία, όπως οι ασκήσεις ΓΣΘ μέσω εφαρμογής, μπορούν να συμπληρώσουν, αλλά όχι να αντικαταστήσουν, την επαγγελματική φροντίδα.

Τα ερευνητικά δεδομένα έχουν και σαφή όρια. Οι περισσότερες μελέτες σύγκριναν τα ψηφιακά προγράμματα με λίστες αναμονής και όχι με ενεργές θεραπείες, οι συμμετέχοντες ήταν συνήθως εθελοντές από δυτικές χώρες υψηλού εισοδήματος και τα διαστήματα παρακολούθησης ήταν σχετικά σύντομα. Ειδικά στη βιβλιογραφία για τη μοναξιά παρατηρείται μεγάλη διακύμανση μεταξύ των μελετών, οπότε δεν είναι ακόμη σαφές τι λειτουργεί καλύτερα και για ποιον (Hickin et al., 2021). Η διαδικτυακή θεραπεία μπορεί επίσης να έχει αρνητικές πλευρές: μια σημαντική μειοψηφία ανθρώπων βιώνει αρνητικές επιπτώσεις, αν και τα ποσοστά επιδείνωσης φαίνεται να είναι παρόμοια με εκείνα της θεραπείας πρόσωπο με πρόσωπο (Andersson et al., 2019). Τα προγράμματα αυτοβοήθειας δεν είναι κατάλληλα για σχέσεις όπου υπάρχει βία, καταναγκαστικός έλεγχος ή φόβος απέναντι στον σύντροφο· εκεί προηγείται η ασφάλεια και οι κοινές ασκήσεις ζευγαριού μπορεί να είναι επιβλαβείς. Δεν αποτελούν επίσης επαρκή απάντηση όταν πίσω από την κοινωνική απόσυρση βρίσκεται σοβαρή κατάθλιψη, αυτοκτονικός ιδεασμός, ψύχωση ή κατάχρηση ουσιών.

Αξίζει να αναζητήσετε επαγγελματική βοήθεια αν η μοναξιά ή το κοινωνικό άγχος επιμένουν για μήνες, αν σας εμποδίζουν να σπουδάσετε, να εργαστείτε ή να διατηρήσετε φιλίες, ή αν οι συγκρούσεις με τον σύντροφό σας κλιμακώνονται ή σας κάνουν να μη νιώθετε ασφαλείς. Ένας κλινικός ψυχολόγος μπορεί να αξιολογήσει τι βρίσκεται κάτω από τη δυσκολία, είτε πρόκειται για κοινωνικό άγχος, κατάθλιψη, τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος είτε για μοτίβα σχέσεων, και να προτείνει ατομική, ομαδική ή θεραπεία ζεύγους, ανάλογα με την περίπτωση. Αν βρίσκεστε σε κρίση ή σκέφτεστε να βλάψετε τον εαυτό σας, επικοινωνήστε αμέσως με το 112 ή με τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018.

Συνοψίζοντας, η διαδικτυακή ΓΣΘ διαθέτει ικανοποιητική τεκμηρίωση για το κοινωνικό άγχος και ενθαρρυντικά πρώτα αποτελέσματα για τη μοναξιά και τις δυσκολίες στη σχέση του ζευγαριού. Όταν χρησιμοποιούνται με σύνεση, με εξάσκηση στην πραγματική ζωή και την κατάλληλη ανθρώπινη υποστήριξη, τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να βοηθήσουν τους ανθρώπους να κάνουν τα πρώτα βήματα προς πιο στενές και ικανοποιητικές σχέσεις, ενώ οι πιο σοβαρές ή επικίνδυνες καταστάσεις εξακολουθούν να απαιτούν φροντίδα από κοντά.

Βιβλιογραφία

  • Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
  • Doss, B. D., Cicila, L. N., Georgia, E. J., Roddy, M. K., Nowlan, K. M., Benson, L. A., & Christensen, A. (2016). A randomized controlled trial of the web-based OurRelationship program: Effects on relationship and individual functioning. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 84(4), 285–296. https://doi.org/10.1037/ccp0000063
  • Guo, S., Deng, W., Wang, H., Liu, J., Liu, X., Yang, X., He, C., Zhang, Q., Liu, B., Dong, X., Yang, Z., Li, Z., & Li, X. (2021). The efficacy of internet-based cognitive behavioural therapy for social anxiety disorder: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 28(3), 656–668. https://doi.org/10.1002/cpp.2528
  • Hickin, N., Käll, A., Shafran, R., Sutcliffe, S., Manzotti, G., & Langan, D. (2021). The effectiveness of psychological interventions for loneliness: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 88, 102066. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102066
  • Käll, A., Jägholm, S., Hesser, H., Andersson, F., Mathaldi, A., Norkvist, B. T., Shafran, R., & Andersson, G. (2020). Internet-based cognitive behavior therapy for loneliness: A pilot randomized controlled trial. Behavior Therapy, 51(1), 54–68. https://doi.org/10.1016/j.beth.2019.05.001
  • Käll, A., Bäck, M., Welin, C., Åman, H., Bjerkander, R., Wänman, M., Lindegaard, T., Berg, M., Moche, H., Shafran, R., & Andersson, G. (2021). Therapist-guided internet-based treatments for loneliness: A randomized controlled three-arm trial comparing cognitive behavioral therapy and interpersonal psychotherapy. Psychotherapy and Psychosomatics, 90(5), 351–358. https://doi.org/10.1159/000516989