ICBT και CCBT: Οι βασικές διαφορές
Κλινική Έρευνα · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · March 15, 2023
Όποιος αναζητά ψηφιακή υποστήριξη για την ψυχική του υγεία συναντά γρήγορα ένα μπερδεμένο σύνολο ακρωνυμίων. Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία μέσω υπολογιστή (CCBT) και η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία μέσω διαδικτύου (ICBT ή iCBT) χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμα, και στην πράξη τα όριά τους είναι θολά. Ιστορικά, ο όρος CCBT αφορούσε δομημένα προγράμματα υπολογιστή, που μερικές φορές λειτουργούσαν και εκτός διαδικτύου, τα οποία προσφέρουν περιεχόμενο ΓΣΘ κυρίως αυτόνομα· γνωστά παραδείγματα είναι τα Beating the Blues και MoodGYM. Ο όρος ICBT αναφέρεται συνήθως σε προγράμματα ΓΣΘ που παρέχονται μέσω διαδικτύου σε μορφή ενοτήτων, συχνά σε συνδυασμό με τακτική επικοινωνία με θεραπευτή μέσω ασφαλών μηνυμάτων (Andersson et al., 2019). Πολλοί ερευνητές αντιμετωπίζουν πλέον και τις δύο ως μορφές «θεραπείας μέσω υπολογιστή», και ορισμένες μετα-αναλύσεις τις εξετάζουν μαζί (Andrews et al., 2018).
Και οι δύο μορφές μοιράζονται τον ίδιο θεραπευτικό πυρήνα με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο. Ο χρήστης μαθαίνει πώς οι σκέψεις, τα συναισθήματα, οι σωματικές αισθήσεις και οι συμπεριφορές επηρεάζουν η μία την άλλη, καταγράφει και εξετάζει τις αρνητικές σκέψεις, προσεγγίζει σταδιακά καταστάσεις που αποφεύγει, σχεδιάζει ευχάριστες δραστηριότητες και εξασκεί νέες δεξιότητες ανάμεσα στις ενότητες. Οι βασικές διαφορές δεν βρίσκονται στις ίδιες τις τεχνικές της ΓΣΘ, αλλά στον τρόπο παροχής: αν συμμετέχει άνθρωπος, πόσο προσαρμόζεται το πρόγραμμα στο άτομο και σε ποιο πλαίσιο προσφέρεται.
Η πιο σημαντική διάκριση για τον ασθενή είναι η καθοδήγηση. Στην καθοδηγούμενη ICBT, ένας θεραπευτής ή εκπαιδευμένος σύμβουλος παρακολουθεί την πρόοδο του χρήστη, απαντά σε ερωτήσεις και ενθαρρύνει, συνήθως με σύντομα γραπτά μηνύματα. Στα μη καθοδηγούμενα προγράμματα αυτοβοήθειας, ο χρήστης εργάζεται μόνος. Μια συστηματική ανασκόπηση 14 τυχαιοποιημένων μελετών βρήκε ότι οι καθοδηγούμενες παρεμβάσεις ήταν ανώτερες από τις μη καθοδηγούμενες στη μείωση των συμπτωμάτων (SMD = −0,27) και στον αριθμό των ενοτήτων που ολοκληρώθηκαν, και ότι οι συμμετέχοντες ήταν πιθανότερο να ολοκληρώσουν τη θεραπεία (λόγος σχετικών πιθανοτήτων 2,76)· ενδιαφέρον είναι ότι το επίπεδο εξειδίκευσης του e-coach δεν έκανε σημαντική διαφορά στις λίγες μελέτες που το εξέτασαν (Baumeister et al., 2014). Μια μεγάλη μετα-ανάλυση δικτύου με ατομικά δεδομένα ασθενών, από 39 μελέτες με 9.751 συμμετέχοντες με κατάθλιψη, έδειξε ότι τόσο η καθοδηγούμενη όσο και η μη καθοδηγούμενη iCBT ήταν πιο αποτελεσματικές από τις ομάδες ελέγχου. Η καθοδηγούμενη iCBT είχε κάπως καλύτερα αποτελέσματα στο τέλος της θεραπείας, όμως στους 6 και στους 12 μήνες δεν βρέθηκε διαφορά. Το πλεονέκτημα της καθοδήγησης ήταν σαφέστερο σε άτομα με μέτρια έως σοβαρά συμπτώματα, ενώ σε ήπια ή υποκλινική κατάθλιψη η διαφορά ήταν μικρή (Karyotaki et al., 2021).
Πώς συγκρίνεται η ICBT με την παραδοσιακή θεραπεία; Μια επικαιροποιημένη μετα-ανάλυση 64 μελετών ΓΣΘ μέσω υπολογιστή και διαδικτύου για την κατάθλιψη, τη διαταραχή πανικού, την κοινωνική αγχώδη διαταραχή και τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή βρήκε μεγάλη μέση επίδραση σε σύγκριση με ομάδες ελέγχου (g = 0,80), και στις μελέτες που τη σύγκριναν με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο οι δύο μορφές φάνηκαν εξίσου ωφέλιμες (Andrews et al., 2018). Μια μετα-ανάλυση 20 μελετών με 1.418 συμμετέχοντες, που σύγκριναν άμεσα την καθοδηγούμενη ICBT με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο στην ίδια μελέτη, βρήκε συνολική διαφορά σχεδόν μηδενική (g = 0,05), που υποδηλώνει ισοδύναμα αποτελέσματα, αν και οι ερευνητές επισήμαναν ότι για κάθε επιμέρους διαταραχή υπάρχουν ακόμη λίγες μελέτες (Carlbring et al., 2018).
Τα αποτελέσματα στον πραγματικό κόσμο μπορεί να είναι πιο προσγειωμένα, ιδίως για την αυτόνομη CCBT. Στη μεγάλη πραγματιστική μελέτη REEACT στην πρωτοβάθμια φροντίδα του Ηνωμένου Βασιλείου, σε ενήλικες με κατάθλιψη προσφέρθηκε το Beating the Blues ή το MoodGYM επιπλέον της συνήθους φροντίδας από τον γενικό γιατρό, με εβδομαδιαία υποστηρικτικά τηλεφωνήματα. Κανένα από τα δύο προγράμματα δεν βελτίωσε την κατάθλιψη περισσότερο από τη συνήθη φροντίδα στους τέσσερις μήνες, η χρήση των προγραμμάτων ήταν χαμηλή παρά την τηλεφωνική υποστήριξη, και σχεδόν ένας στους τέσσερις συμμετέχοντες είχε αποχωρήσει μέχρι τον τέταρτο μήνα (Gilbody et al., 2015). Οι ερευνητές σημείωσαν ότι τα ευρήματα δεν μπορούν να γενικευτούν σε CCBT που προσφέρεται με πολύ υψηλότερο επίπεδο καθοδήγησης και υποστήριξης. Το δίδαγμα είναι ότι ένα πρόγραμμα που «στα χαρτιά» είναι καλό δεν εγγυάται όφελος· έχει μεγάλη σημασία πώς προσφέρεται, πώς υποστηρίζεται και πώς εντάσσεται στη φροντίδα.
Καμία από τις δύο μορφές δεν είναι χωρίς περιορισμούς. Μια σημαντική μειοψηφία ανθρώπων βιώνει αρνητικές επιδράσεις κατά την ICBT, αν και τα ποσοστά επιδείνωσης φαίνονται παρόμοια με της θεραπείας πρόσωπο με πρόσωπο και χαμηλότερα από τις ομάδες ελέγχου (Andersson et al., 2019). Η συμμόρφωση αποτελεί διαρκή πρόκληση, ειδικά στα μη καθοδηγούμενα προγράμματα, και το περιεχόμενο που απαιτεί πολύ διάβασμα δεν ταιριάζει σε όλους. Η ιδιωτικότητα και η προστασία των δεδομένων χρειάζονται επίσης προσοχή. Η ψηφιακή ΓΣΘ, με ή χωρίς καθοδήγηση, γενικά δεν ενδείκνυται ως κύρια θεραπεία για άτομα με σοβαρή κατάθλιψη, αυτοκτονικές σκέψεις, ψυχωσικά συμπτώματα, διπολική διαταραχή, σοβαρές διατροφικές διαταραχές ή σύνθετο τραύμα, ούτε για όποιον χρειάζεται στενή κλινική παρακολούθηση.
Όταν επιλέγετε ένα πρόγραμμα, βοηθά να κάνετε μερικές πρακτικές ερωτήσεις. Υπάρχει εξειδικευμένος επαγγελματίας που παρακολουθεί την πρόοδό μου και πόσο συχνά; Έχει ελεγχθεί το συγκεκριμένο πρόγραμμα σε τυχαιοποιημένες μελέτες και για ποια προβλήματα; Τι γίνεται αν τα συμπτώματά μου χειροτερέψουν και υπάρχει σαφής δρόμος προς δια ζώσης βοήθεια; Πώς αποθηκεύονται και πώς χρησιμοποιούνται τα προσωπικά μου δεδομένα; Τα προγράμματα που απαντούν καθαρά σε αυτά τα ερωτήματα είναι πιθανότερο να είναι ασφαλή και χρήσιμα.
Αναζητήστε δια ζώσης επαγγελματική βοήθεια αν τα συμπτώματά σας είναι μέτρια έως σοβαρά, αν δεν έχουν βελτιωθεί μετά από αρκετές εβδομάδες συνεπούς δουλειάς με ένα ψηφιακό πρόγραμμα, αν επιδεινώνονται ή αν επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή σας λειτουργικότητα. Αν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμού ή αισθάνεστε ότι βρίσκεστε σε κρίση, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018, αντί να βασιστείτε σε οποιαδήποτε εφαρμογή ή διαδικτυακό πρόγραμμα. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμπληρώσουν την επαγγελματική φροντίδα, αλλά δεν την αντικαθιστούν.
Συνοψίζοντας, η διαφορά ανάμεσα στην ICBT και την CCBT αφορά λιγότερο τη συσκευή ή τη σύνδεση στο διαδίκτυο και περισσότερο το επίπεδο της ανθρώπινης υποστήριξης και το πλαίσιο στο οποίο προσφέρεται η θεραπεία. Η καθοδηγούμενη ΓΣΘ μέσω διαδικτύου έχει ισχυρή τεκμηρίωση και μπορεί να φτάσει τα αποτελέσματα της ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο σε αρκετές συχνές διαταραχές, ενώ τα μη καθοδηγούμενα προγράμματα μπορούν να βοηθήσουν άτομα με ηπιότερα συμπτώματα, αλλά συνήθως έχουν χαμηλότερη συμμετοχή. Η γνώση αυτών των διακρίσεων βοηθά τους ασθενείς να επιλέξουν τη λύση που ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες τους.
Βιβλιογραφία
- Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
- Andrews, G., Basu, A., Cuijpers, P., Craske, M. G., McEvoy, P., English, C. L., & Newby, J. M. (2018). Computer therapy for the anxiety and depression disorders is effective, acceptable and practical health care: An updated meta-analysis. Journal of Anxiety Disorders, 55, 70–78. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2018.01.001
- Baumeister, H., Reichler, L., Munzinger, M., & Lin, J. (2014). The impact of guidance on Internet-based mental health interventions — A systematic review. Internet Interventions, 1(4), 205–215. https://doi.org/10.1016/j.invent.2014.08.003
- Carlbring, P., Andersson, G., Cuijpers, P., Riper, H., & Hedman-Lagerlöf, E. (2018). Internet-based vs. face-to-face cognitive behavior therapy for psychiatric and somatic disorders: An updated systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 47(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/16506073.2017.1401115
- Gilbody, S., Littlewood, E., Hewitt, C., Brierley, G., Tharmanathan, P., Araya, R., Barkham, M., Bower, P., Cooper, C., Gask, L., Kessler, D., Lester, H., Lovell, K., Parry, G., Richards, D. A., Andersen, P., Brabyn, S., Knowles, S., Shepherd, C., Tallon, D., & White, D. (2015). Computerised cognitive behaviour therapy (cCBT) as treatment for depression in primary care (REEACT trial): Large scale pragmatic randomised controlled trial. BMJ, 351, h5627. https://doi.org/10.1136/bmj.h5627
- Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., Maas genannt Bermpohl, F., Furukawa, T. A., Cuijpers, P., & Individual Patient Data Meta-Analyses for Depression (IPDMA-DE) Collaboration. (2021). Internet-based cognitive behavioral therapy for depression: A systematic review and individual patient data network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364