Ψηφιακή πολυτροπική ΓΣΘ για τις αγχώδεις διαταραχές
Άγχος · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · March 28, 2023
Οι αγχώδεις διαταραχές, όπως η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, η διαταραχή πανικού, η κοινωνική αγχώδης διαταραχή και οι ειδικές φοβίες, συγκαταλέγονται στα πιο συχνά προβλήματα ψυχικής υγείας. Παρότι η καθεμία έχει τη δική της μορφή, μοιράζονται έναν κοινό πυρήνα: υπερεκτίμηση του κινδύνου, υποεκτίμηση της ικανότητάς μας να τον διαχειριστούμε, και αποφυγή ή «συμπεριφορές ασφαλείας» που φέρνουν πρόσκαιρη ανακούφιση αλλά συντηρούν το άγχος. Πολλοί άνθρωποι ζουν με αυτές τις δυσκολίες για χρόνια πριν ζητήσουν βοήθεια, και ακόμη κι όταν τη ζητούν, η πρόσβαση σε εκπαιδευμένο θεραπευτή συχνά περιορίζεται από το κόστος, τις λίστες αναμονής ή την απόσταση.
Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) αποτελεί ψυχολογική θεραπεία πρώτης γραμμής για το άγχος. Συνήθως συνδυάζει ψυχοεκπαίδευση για το πώς λειτουργεί το άγχος, γνωσιακές τεχνικές για τη διερεύνηση και τον έλεγχο των αγχωδών προβλέψεων, σταδιακή έκθεση σε καταστάσεις ή σωματικές αισθήσεις που φοβόμαστε, και πρακτικές δεξιότητες όπως η αναπνοή, η χαλάρωση ή ο προγραμματισμένος «χρόνος ανησυχίας». Τα συστατικά αυτά ταιριάζουν σε διαφορετικά μέσα. Η ψυχοεκπαίδευση και οι καταγραφές σκέψεων λειτουργούν καλά ως κείμενο· η καθοδηγούμενη αναπνοή, η χαλάρωση και τα σενάρια έκθεσης στην ανησυχία ταιριάζουν φυσικά στον ήχο· σύντομα βίντεο μπορούν να δείξουν μια δεξιότητα ή πώς μοιάζει η έκθεση· η εικονική πραγματικότητα μπορεί να αναπαραστήσει μια κατάσταση που φοβόμαστε· και οι ειδοποιήσεις του κινητού και η καταγραφή της διάθεσης στηρίζουν την εξάσκηση ανάμεσα στις συνεδρίες. «Πολυτροπική» ψηφιακή ΓΣΘ σημαίνει απλώς τον συνδυασμό αρκετών από αυτά τα κανάλια σε ένα πρόγραμμα, μερικές φορές με έναν συνομιλιακό πράκτορα (chatbot) που καθοδηγεί τον χρήστη.
Η βάση των δεδομένων προέρχεται από τη ΓΣΘ μέσω διαδικτύου και υπολογιστή γενικότερα. Μια επικαιροποιημένη μετα-ανάλυση 64 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών σε άτομα με διάγνωση μείζονος κατάθλιψης, διαταραχής πανικού, κοινωνικής αγχώδους διαταραχής ή γενικευμένης αγχώδους διαταραχής βρήκε μεγάλη μέση επίδραση σε σύγκριση με ομάδες ελέγχου (g = 0,80), με όφελος και στις τέσσερις διαταραχές, διατήρηση της βελτίωσης στην επανεκτίμηση και καλή αποδοχή· στις λίγες μελέτες που τη σύγκριναν άμεσα με τη ΓΣΘ πρόσωπο με πρόσωπο, οι δύο μορφές φάνηκαν εξίσου ωφέλιμες (Andrews et al., 2018).
Τα κινητά τηλέφωνα προσθέτουν ευελιξία και αμεσότητα, όμως μέχρι στιγμής τα αποτελέσματά τους φαίνονται πιο συγκρατημένα. Μια μετα-ανάλυση 9 τυχαιοποιημένων μελετών με 1.837 συμμετέχοντες βρήκε ότι οι ψυχολογικές παρεμβάσεις μέσω κινητού μείωσαν το άγχος περισσότερο από τις ομάδες ελέγχου, με μικρή έως μέτρια επίδραση (g = 0,33) (Firth et al., 2017). Μια μεγαλύτερη μετα-ανάλυση 66 μελετών με εφαρμογές κινητού έδειξε όφελος στα συμπτώματα γενικευμένου άγχους (g = 0,30) και κοινωνικού άγχους (g = 0,58), αλλά όχι σημαντικό όφελος στα συμπτώματα πανικού (g = −0,05). Οι εφαρμογές που βασίζονταν στη ΓΣΘ και προσέφεραν επαγγελματική καθοδήγηση και υπενθυμίσεις είχαν μεγαλύτερες επιδράσεις (Linardon et al., 2019).
Τα οπτικά και συνομιλιακά στοιχεία είναι το πεδίο όπου γίνεται μεγάλο μέρος της σημερινής καινοτομίας. Για την έκθεση, μια μετα-ανάλυση 30 τυχαιοποιημένων μελετών έδειξε ότι η θεραπεία έκθεσης σε εικονική πραγματικότητα είχε μεγάλη επίδραση σε σύγκριση με λίστα αναμονής (g = 0,90) και δεν διέφερε σημαντικά από την έκθεση in vivo, αν και οι μεγαλύτερες μελέτες έδειχναν μικρότερες επιδράσεις (Carl et al., 2019). Για τους συνομιλιακούς πράκτορες, μια μετα-ανάλυση 15 τυχαιοποιημένων μελετών βρήκε ότι οι πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης μείωσαν τα συμπτώματα κατάθλιψης (g = 0,64) και ψυχολογικής δυσφορίας (g = 0,70), και ότι οι επιδράσεις ήταν εντονότερες όταν ήταν πολυτροπικοί, βασισμένοι σε γενετική τεχνητή νοημοσύνη ή ενσωματωμένοι σε εφαρμογές κινητού και μηνυμάτων (Li et al., 2023). Αξίζει να σημειωθεί ότι η ανασκόπηση αυτή δεν εστίαζε ειδικά στις αγχώδεις διαταραχές, οπότε τα ευρήματά της δείχνουν μια υποσχόμενη κατεύθυνση και όχι μια καθιερωμένη θεραπεία για το άγχος.
Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι αν η προσθήκη περισσότερων μέσων και λειτουργιών βελτιώνει πράγματι τα αποτελέσματα. Μια μετα-αναλυτική ανασκόπηση 34 τυχαιοποιημένων μελετών με 3.724 συμμετέχοντες εξέτασε τα επιμέρους συστατικά των διαδικτυακών και φορητών παρεμβάσεων για τις αγχώδεις διαταραχές. Οι παρεμβάσεις με καθοδήγηση ήταν ανώτερες από εκείνες χωρίς καθοδήγηση τόσο στη μείωση των συμπτωμάτων (SMD = −0,39) όσο και στη συμμόρφωση, όμως οι ερευνητές δεν βρήκαν ενδείξεις πρόσθετου οφέλους από άλλα μεμονωμένα συστατικά πέρα από την καθοδήγηση (Domhardt et al., 2019). Με άλλα λόγια, ένα πλουσιότερο περιβάλλον μπορεί να κάνει ένα πρόγραμμα πιο ελκυστικό, αλλά αυτό που φαίνεται να μετράει περισσότερο είναι να δουλέψει κανείς πραγματικά το βασικό περιεχόμενο της ΓΣΘ, ιδανικά με κάποια ανθρώπινη υποστήριξη. Τα μελλοντικά πολυτροπικά συστήματα πιθανότατα θα επιδιώξουν να εξατομικεύουν τη μορφή, για παράδειγμα προσφέροντας ηχητικές ασκήσεις σε κάποιον που σπάνια διαβάζει μεγάλα κείμενα ή προσαρμόζοντας τις ασκήσεις έκθεσης στην πρόοδο, όμως αυτές οι ιδέες πρέπει ακόμη να ελεγχθούν σε καλά σχεδιασμένες μελέτες.
Υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί. Οι μελέτες διαφέρουν πολύ ως προς το περιεχόμενο, τους πληθυσμούς και τις ομάδες ελέγχου, πολλές χρησιμοποιούν λίστα αναμονής, η παρακολούθηση είναι συχνά σύντομη και η εμπλοκή των χρηστών τείνει να μειώνεται με τον χρόνο στην καθημερινή χρήση. Τα δεδομένα για τις εφαρμογές στη διαταραχή πανικού είναι ασθενή, και οι συνομιλιακοί πράκτορες μπορεί να παρερμηνεύσουν όσα γράφει ο χρήστης. Η ιδιωτικότητα και η ασφάλεια των δεδομένων αποτελούν πραγματικό ζήτημα, ειδικά σε εφαρμογές που συλλέγουν δεδομένα διάθεσης ή φωνής. Η ψηφιακή αυτοβοήθεια γενικά δεν ενδείκνυται ως κύρια θεραπεία για σοβαρό ή χρόνιο άγχος, για άγχος που συνοδεύεται από σημαντική κατάθλιψη, σκέψεις αυτοτραυματισμού ή κατάχρηση ουσιών, ή όταν τα συμπτώματα μπορεί να έχουν ιατρική αιτία, όπως προβλήματα θυρεοειδούς, διαταραχές του καρδιακού ρυθμού ή επίδραση φαρμάκων ή καφεΐνης, κάτι που πρέπει να εκτιμήσει γιατρός. Όσοι έχουν συχνές κρίσεις πανικού με πόνο στο στήθος ή δύσπνοια χρειάζεται πρώτα να αποκλείσουν ιατρικά αίτια.
Σκεφτείτε να απευθυνθείτε σε επαγγελματία ψυχικής υγείας αν το άγχος επηρεάζει τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις σας, αν αποφεύγετε όλο και περισσότερες καταστάσεις, αν ένα ψηφιακό πρόγραμμα δεν σας βοήθησε μετά από εύλογο διάστημα εξάσκησης ή αν στηρίζεστε στο αλκοόλ ή σε άλλες ουσίες για να αντέξετε. Ένας κλινικός μπορεί να κάνει ολοκληρωμένη εκτίμηση, να προσφέρει ΓΣΘ με θεραπευτή και, όπου χρειάζεται, να συζητήσει το ενδεχόμενο φαρμακευτικής αγωγής. Αν το άγχος συνοδεύεται από σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας ή αισθάνεστε ότι βρίσκεστε σε κρίση, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018. Τα ψηφιακά εργαλεία ΓΣΘ μπορούν να συμπληρώσουν αυτή τη φροντίδα, για παράδειγμα στηρίζοντας την εξάσκηση ανάμεσα στις συνεδρίες, αλλά δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική εκτίμηση.
Συνοψίζοντας, η ψηφιακή ΓΣΘ για το άγχος έχει στέρεη ερευνητική βάση, και ο συνδυασμός κειμένου, ήχου, βίντεο, εικονικής πραγματικότητας και συνομιλιακών πρακτόρων προσφέρει νέους τρόπους για να γίνει η θεραπεία πιο ελκυστική και προσβάσιμη. Τα μέχρι τώρα δεδομένα δείχνουν, ωστόσο, ότι η δύναμη ενός προγράμματος βρίσκεται λιγότερο στον αριθμό των μέσων που χρησιμοποιεί και περισσότερο στο να προσφέρει καλά τεκμηριωμένες τεχνικές ΓΣΘ, να κρατά τους ανθρώπους ενεργά εμπλεκόμενους και, όπου είναι δυνατό, να προσθέτει ανθρώπινη καθοδήγηση.
Βιβλιογραφία
- Andrews, G., Basu, A., Cuijpers, P., Craske, M. G., McEvoy, P., English, C. L., & Newby, J. M. (2018). Computer therapy for the anxiety and depression disorders is effective, acceptable and practical health care: An updated meta-analysis. Journal of Anxiety Disorders, 55, 70–78. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2018.01.001
- Carl, E., Stein, A. T., Levihn-Coon, A., Pogue, J. R., Rothbaum, B., Emmelkamp, P., Asmundson, G. J. G., Carlbring, P., & Powers, M. B. (2019). Virtual reality exposure therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Anxiety Disorders, 61, 27–36. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2018.08.003
- Domhardt, M., Geßlein, H., von Rezori, R. E., & Baumeister, H. (2019). Internet- and mobile-based interventions for anxiety disorders: A meta-analytic review of intervention components. Depression and Anxiety, 36(3), 213–224. https://doi.org/10.1002/da.22860
- Firth, J., Torous, J., Nicholas, J., Carney, R., Rosenbaum, S., & Sarris, J. (2017). Can smartphone mental health interventions reduce symptoms of anxiety? A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Affective Disorders, 218, 15–22. https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.04.046
- Li, H., Zhang, R., Lee, Y.-C., Kraut, R. E., & Mohr, D. C. (2023). Systematic review and meta-analysis of AI-based conversational agents for promoting mental health and well-being. npj Digital Medicine, 6, Article 236. https://doi.org/10.1038/s41746-023-00979-5
- Linardon, J., Cuijpers, P., Carlbring, P., Messer, M., & Fuller-Tyszkiewicz, M. (2019). The efficacy of app-supported smartphone interventions for mental health problems: A meta-analysis of randomized controlled trials. World Psychiatry, 18(3), 325–336. https://doi.org/10.1002/wps.20673