Chatbot CCBT για τη θεραπεία των φοβιών

Φοβίες · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · April 10, 2023

Chatbot CCBT για τη θεραπεία των φοβιών

Η ειδική φοβία είναι ένας έντονος και επίμονος φόβος για ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή μια συγκεκριμένη κατάσταση, όπως τα ύψη, οι αράχνες, οι πτήσεις, οι βελόνες ή οι κλειστοί χώροι, ο οποίος είναι δυσανάλογος με τον πραγματικό κίνδυνο. Οι περισσότεροι άνθρωποι με φοβία γνωρίζουν ότι ο φόβος τους είναι υπερβολικός, όμως το άγχος δύσκολα υποχωρεί, κι έτσι σταδιακά οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από την αποφυγή. Η αποφυγή φέρνει γρήγορη ανακούφιση, αλλά στερεί από το άτομο την ευκαιρία να διαπιστώσει ότι μπορεί να διαχειριστεί την κατάσταση, και έτσι ο φόβος συντηρείται. Με τον καιρό, μια φοβία μπορεί να περιορίσει αθόρυβα τα ταξίδια, τις επαγγελματικές επιλογές, την ιατρική φροντίδα και την κοινωνική ζωή.

Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) αντιμετωπίζει τις φοβίες κυρίως μέσω της έκθεσης. Μαζί με τον θεραπευτή, το άτομο φτιάχνει μια κλίμακα (ιεραρχία) των καταστάσεων που φοβάται και τις προσεγγίζει βήμα βήμα, παραμένοντας σε καθεμία αρκετά ώστε να ελέγξει τις καταστροφικές του προβλέψεις («η σκάλα θα πέσει», «θα χάσω τον έλεγχο») και εγκαταλείποντας σταδιακά τις «συμπεριφορές ασφαλείας», όπως το να κρατιέται σφιχτά από την κουπαστή ή να αποστρέφει το βλέμμα. Η γνωσιακή δουλειά βοηθά να αναγνωριστούν και να αμφισβητηθούν αυτές οι προβλέψεις, ενώ η έκθεση προσφέρει την άμεση εμπειρία που τις αλλάζει. Η έκθεση στην πραγματική ζωή (in vivo) θεωρείται η θεραπεία αναφοράς (Wechsler et al., 2019) και μερικές φορές μπορεί να γίνει ακόμη και σε μία παρατεταμένη συνεδρία. Το πρόβλημα είναι η πρόσβαση: λίγοι κλινικοί είναι εκπαιδευμένοι σε αυτήν, και η οργάνωση πραγματικής έκθεσης σε ύψη, πτήσεις ή ζώα απαιτεί χρόνο και οργάνωση.

Σε αυτό το σημείο μπαίνουν τα ψηφιακά εργαλεία. Με τον όρο «chatbot» εννοούμε εδώ, με την ευρεία έννοια, έναν συνομιλιακό πράκτορα που καθοδηγεί τον χρήστη μέσω κειμένου, φωνής ή ενός κινούμενου avatar. Στο πεδίο των φοβιών, τα ισχυρότερα δεδομένα δεν προέρχονται ακόμη από chatbot που λειτουργούν μόνο με κείμενο, αλλά από αυτοματοποιημένα προγράμματα στα οποία ένας εικονικός «προπονητής» οδηγεί το άτομο στην έκθεση. Σε τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη με 100 ενήλικες με φόβο των υψών, μια αυτοματοποιημένη θεραπεία εικονικής πραγματικότητας (VR) με καθοδήγηση από avatar, σε περίπου έξι συνεδρίες των 30 λεπτών μέσα σε δύο εβδομάδες, μείωσε σημαντικά τον φόβο σε σύγκριση με τη συνήθη φροντίδα, με μέγεθος επίδρασης Cohen's d 2,0 (Freeman et al., 2018).

Παρόμοια αποτελέσματα έχουν αναφερθεί και με πιο απλή τεχνολογία. Σε μελέτη με 193 ενήλικες με ακροφοβία, μια πλήρως αυτοκαθοδηγούμενη εφαρμογή κινητού με έξι κινούμενες ενότητες και φθηνά γυαλιά VR από χαρτόνι, που χρησιμοποιήθηκε στο σπίτι για τρεις εβδομάδες, οδήγησε σε μεγάλη μείωση των συμπτωμάτων σε σύγκριση με λίστα αναμονής, και το όφελος διατηρούνταν στην επανεκτίμηση των τριών μηνών (Donker et al., 2019). Στη φοβία των αραχνών, μία συνεδρία αυτοματοποιημένης έκθεσης σε VR, με την παρουσία τεχνικού, συγκρίθηκε με την κλασική θεραπεία μίας συνεδρίας in vivo σε 100 συμμετέχοντες. Και οι δύο ομάδες βελτιώθηκαν σημαντικά· η θεραπεία VR ήταν αρχικά λιγότερο αποτελεσματική, όμως στους τρεις και στους δώδεκα μήνες δεν υστερούσε της έκθεσης in vivo (Miloff et al., 2019).

Η ευρύτερη εικόνα από τις μετα-αναλύσεις είναι ενθαρρυντική, αλλά πιο σύνθετη. Μια μετα-ανάλυση 30 τυχαιοποιημένων μελετών με 1.057 συμμετέχοντες βρήκε μεγάλη επίδραση της έκθεσης σε VR σε σύγκριση με λίστα αναμονής (g = 0,90) και καμία σημαντική διαφορά σε σύγκριση με την έκθεση in vivo· ωστόσο, οι μεγαλύτερες μελέτες έτειναν να δείχνουν μικρότερες επιδράσεις (Carl et al., 2019). Μια ανασκόπηση που περιορίστηκε σε μελέτες με ισοδύναμη «δόση» έκθεσης βρήκε μια μικρή, μη σημαντική υπεροχή της in vivo έκθεσης στις ειδικές φοβίες, ενώ στην κοινωνική φοβία η έκθεση στην πραγματική ζωή ήταν σαφώς ανώτερη (Wechsler et al., 2019). Για τα chatbot που βασίζονται σε κείμενο, τα δεδομένα είναι πιο περιορισμένα: μια συστηματική ανασκόπηση 12 μελετών βρήκε μόνο ασθενή τεκμήρια ότι τα chatbot βελτιώνουν δείκτες όπως η ακροφοβία, με υψηλό κίνδυνο μεροληψίας στις μελέτες (Abd-Alrazaq et al., 2020). Μια νεότερη μετα-ανάλυση συνομιλιακών πρακτόρων τεχνητής νοημοσύνης έδειξε μείωση της κατάθλιψης (g = 0,64) και της ψυχολογικής δυσφορίας (g = 0,70), χωρίς όμως να επιτρέπει ασφαλή συμπεράσματα ειδικά για τις φοβίες (Li et al., 2023). Προς το παρόν, ο πιο τεκμηριωμένος ρόλος ενός chatbot είναι αυτός του οδηγού: εξηγεί πώς λειτουργεί ο φόβος, βοηθά στη δημιουργία της ιεραρχίας, υπενθυμίζει και ενθαρρύνει την εξάσκηση στην πραγματική ζωή και καταγράφει την πρόοδο, και όχι ως αποδεδειγμένη αυτόνομη θεραπεία.

Οι περιορισμοί έχουν σημασία. Πολλές μελέτες είναι μικρές και σύντομες, χρησιμοποιούν λίστα αναμονής ως ομάδα ελέγχου και στρατολογούν εθελοντές με κίνητρο μέσω διαφημίσεων, ενώ οι περισσότερες εστιάζουν σε λίγες φοβίες, κυρίως στα ύψη και τις αράχνες. Δεν είναι σαφές πόσο ισχύουν τα ευρήματα για τον φόβο των πτήσεων, τη φοβία αίματος-ενέσεων-τραυματισμού ή για ανθρώπους με πολλαπλές δυσκολίες. Επειδή η αποφυγή είναι ο πυρήνας της φοβίας, η ίδια τάση μπορεί να οδηγήσει τον χρήστη να παραλείπει τις πιο δύσκολες ασκήσεις ή να εγκαταλείψει την εφαρμογή. Τα chatbot μπορεί να παρερμηνεύσουν όσα γράφει ο χρήστης και δεν είναι σχεδιασμένα για τη διαχείριση κρίσεων, ενώ η VR μπορεί να προκαλέσει ζάλη ή ναυτία σε ορισμένους. Η ψηφιακή αυτοβοήθεια γενικά δεν ενδείκνυται όταν ο φόβος αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης διαταραχής, όπως η διαταραχή πανικού, η αγοραφοβία ή το PTSD, όταν υπάρχει σημαντική κατάθλιψη, σκέψεις αυτοτραυματισμού ή κατάχρηση ουσιών, ή όταν το έντονο άγχος μπορεί να είναι ιατρικά επικίνδυνο, για παράδειγμα σε καρδιοπάθεια ή σε ιστορικό λιποθυμίας στη θέα αίματος ή βελόνας· σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται πρώτα εκτίμηση από γιατρό ή κλινικό. Τα παιδιά και οι έφηβοι χρειάζονται τη συμμετοχή των γονέων και επαγγελματιών.

Αξίζει να απευθυνθείτε σε εξειδικευμένο κλινικό όταν ο φόβος προκαλεί έντονη δυσφορία ή περιορίζει την καθημερινότητά σας, όταν αποφεύγετε απαραίτητες ιατρικές ή οδοντιατρικές πράξεις, όταν οι προσπάθειες αυτοβοήθειας έχουν «κολλήσει» ή όταν η φοβία συνοδεύεται από κρίσεις πανικού, πεσμένη διάθεση ή άλλα συμπτώματα. Η θεραπεία έκθεσης με θεραπευτή για τις ειδικές φοβίες είναι συχνά σύντομη και ιδιαίτερα αποτελεσματική, και ο κλινικός μπορεί να την προσαρμόσει με ασφάλεια στην υγεία και τις συνθήκες σας. Αν βρεθείτε ποτέ σε κρίση ή έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμπληρώσουν αυτή τη δουλειά, αλλά δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική εκτίμηση και φροντίδα.

Συνοψίζοντας, η αυτοματοποιημένη έκθεση με καθοδήγηση από εικονικό «προπονητή», ιδίως σε VR, έχει δώσει εντυπωσιακά αποτελέσματα σε ορισμένες ειδικές φοβίες, και οι συνομιλιακοί πράκτορες μπορούν να κάνουν τη ΓΣΘ που βασίζεται στην έκθεση πιο προσβάσιμη και πιο εύκολη στην εξάσκηση ανάμεσα στις συνεδρίες. Τα δεδομένα για chatbot που λειτουργούν μόνο με κείμενο στη θεραπεία των φοβιών παραμένουν, ωστόσο, περιορισμένα. Με προσεκτική χρήση και επαγγελματική υποστήριξη όπου χρειάζεται, τα εργαλεία αυτά μπορούν να βοηθήσουν περισσότερους ανθρώπους να κάνουν το πρώτο βήμα για να αντιμετωπίσουν αυτό που φοβούνται.

Βιβλιογραφία

  • Abd-Alrazaq, A. A., Rababeh, A., Alajlani, M., Bewick, B. M., & Househ, M. (2020). Effectiveness and safety of using chatbots to improve mental health: Systematic review and meta-analysis. Journal of Medical Internet Research, 22(7), e16021. https://doi.org/10.2196/16021
  • Carl, E., Stein, A. T., Levihn-Coon, A., Pogue, J. R., Rothbaum, B., Emmelkamp, P., Asmundson, G. J. G., Carlbring, P., & Powers, M. B. (2019). Virtual reality exposure therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Anxiety Disorders, 61, 27–36. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2018.08.003
  • Donker, T., Cornelisz, I., van Klaveren, C., van Straten, A., Carlbring, P., Cuijpers, P., & van Gelder, J.-L. (2019). Effectiveness of self-guided app-based virtual reality cognitive behavior therapy for acrophobia: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 76(7), 682–690. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2019.0219
  • Freeman, D., Haselton, P., Freeman, J., Spanlang, B., Kishore, S., Albery, E., Denne, M., Brown, P., Slater, M., & Nickless, A. (2018). Automated psychological therapy using immersive virtual reality for treatment of fear of heights: A single-blind, parallel-group, randomised controlled trial. The Lancet Psychiatry, 5(8), 625–632. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30226-8
  • Li, H., Zhang, R., Lee, Y.-C., Kraut, R. E., & Mohr, D. C. (2023). Systematic review and meta-analysis of AI-based conversational agents for promoting mental health and well-being. npj Digital Medicine, 6, Article 236. https://doi.org/10.1038/s41746-023-00979-5
  • Miloff, A., Lindner, P., Dafgård, P., Deak, S., Garke, M., Hamilton, W., Heinsoo, J., Kristoffersson, G., Rafi, J., Sindemark, K., Sjölund, J., Zenger, M., Reuterskiöld, L., Andersson, G., & Carlbring, P. (2019). Automated virtual reality exposure therapy for spider phobia vs. in-vivo one-session treatment: A randomized non-inferiority trial. Behaviour Research and Therapy, 118, 130–140. https://doi.org/10.1016/j.brat.2019.04.004
  • Wechsler, T. F., Kümpers, F., & Mühlberger, A. (2019). Inferiority or even superiority of virtual reality exposure therapy in phobias?—A systematic review and quantitative meta-analysis on randomized controlled trials specifically comparing the efficacy of virtual reality exposure to gold standard in vivo exposure in agoraphobia, specific phobia, and social phobia. Frontiers in Psychology, 10, Article 1758. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.01758