Ψηφιακή ΓΣΘ και αυτοεκτίμηση
Προσωπική Ανάπτυξη · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · April 22, 2023
Η αυτοεκτίμηση αφορά τη συνολική κρίση που κάνουμε για την αξία μας ως άνθρωποι. Όλοι έχουμε στιγμές αμφιβολίας για τον εαυτό μας, όμως για κάποιους μια σκληρή, αρνητική εικόνα εαυτού γίνεται ένας μόνιμος φακός μέσα από τον οποίο ερμηνεύουν σχεδόν τα πάντα: ένα κομπλιμέντο θεωρείται απλή ευγένεια, ένα λάθος γίνεται απόδειξη ανεπάρκειας και οι νέες προκλήσεις αποφεύγονται από φόβο μήπως «εκτεθούν». Η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν αποτελεί από μόνη της ψυχιατρική διάγνωση, αλλά είναι χαρακτηριστικό πολλών δυσκολιών, όπως η κατάθλιψη, το κοινωνικό άγχος και οι διατροφικές διαταραχές. Μπορεί επίσης να λειτουργεί ως παράγοντας κινδύνου. Μια μετα-ανάλυση διαχρονικών μελετών, που περιλάμβανε 77 μελέτες για την κατάθλιψη και 18 για το άγχος, βρήκε ότι η χαμηλή αυτοεκτίμηση προέβλεπε τη μετέπειτα κατάθλιψη (β = -0,16) ισχυρότερα απ’ ό,τι η κατάθλιψη προέβλεπε τη μετέπειτα αυτοεκτίμηση (β = -0,08), στηρίζοντας την ιδέα ότι η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να κάνει κάποιον πιο ευάλωτο στην κατάθλιψη· για το άγχος, οι επιδράσεις προς τις δύο κατευθύνσεις ήταν πιο ισορροπημένες (Sowislo & Orth, 2013).
Το πιο διαδεδομένο γνωσιακό-συμπεριφορικό μοντέλο για τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, που ανέπτυξε η Melanie Fennell, περιγράφει πώς πρώιμες εμπειρίες, όπως η επικριτικότητα, ο εκφοβισμός, η παραμέληση ή η έλλειψη τρυφερότητας, μπορούν να οδηγήσουν σε μια βαθιά ριζωμένη αρνητική πεποίθηση για τον εαυτό, την αποκαλούμενη «κατώτατη γραμμή»: «δεν είμαι αρκετά καλός», «δεν αξίζω αγάπη», «είμαι αποτυχημένος». Για να διαχειριστεί αυτή την πεποίθηση, ο άνθρωπος υιοθετεί κανόνες ζωής, όπως «δεν πρέπει να κάνω ποτέ λάθη» ή «αν πω τη γνώμη μου, θα με απορρίψουν». Όταν μια κατάσταση απειλεί να παραβιάσει αυτούς τους κανόνες, εμφανίζονται αγχώδεις προβλέψεις, και το άτομο μπορεί να αποφύγει την κατάσταση ή να καταφύγει σε στρατηγικές ασφαλείας, όπως η υπερβολική προετοιμασία, η προσπάθεια να ευχαριστεί πάντα τους άλλους ή η σιωπή. Όταν κάτι δεν πάει καλά, η σκληρή αυτοκριτική επιβεβαιώνει την αρχική πεποίθηση. Έτσι, η πεποίθηση προστατεύεται από τα στοιχεία που θα μπορούσαν να την αμφισβητήσουν.
Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) για τη χαμηλή αυτοεκτίμηση παρεμβαίνει ακριβώς σε αυτόν τον κύκλο. Βοηθά τον άνθρωπο να εντοπίσει την «κατώτατη γραμμή» του και τους κανόνες που απορρέουν από αυτήν, να ελέγξει τις αγχώδεις προβλέψεις μέσα από συμπεριφορικά πειράματα, να αναγνωρίζει και να απαντά στις αυτοεπικριτικές σκέψεις, να καταγράφει συστηματικά στοιχεία για τα θετικά του χαρακτηριστικά και να οικοδομήσει πιο ισορροπημένους κανόνες και μια πιο ευγενική και ρεαλιστική εικόνα εαυτού. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση παρεμβάσεων βασισμένων στο μοντέλο της Fennell εντόπισε οκτώ μελέτες, από τις οποίες οι επτά περιλήφθηκαν στην ποσοτική ανάλυση. Οι εβδομαδιαίες ομαδικές ή ατομικές συνεδρίες ΓΣΘ οδήγησαν σε μεγάλη βελτίωση της αυτοεκτίμησης (μέγεθος επίδρασης 1,12), ενώ τα ολοήμερα εργαστήρια σε μικρότερη (0,34), με ανάλογη μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων (Kolubinski et al., 2018). Οι συγγραφείς επισημαίνουν, ωστόσο, ότι τα αποτελέσματα βασίζονταν σε ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς και ότι δεν είναι σαφές πόσο διαφέρουν αυτές οι παρεμβάσεις από τη ΓΣΘ για την κατάθλιψη.
Επειδή η ΓΣΘ για τη χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι δομημένη και βασίζεται σε δεξιότητες, προσφέρεται για ψηφιακή εφαρμογή. Σε μια πιλοτική τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή, 52 έφηβοι ηλικίας 15 έως 19 ετών κατανεμήθηκαν σε επτά εβδομάδες διαδικτυακής ΓΣΘ με υποστήριξη θεραπευτή ή σε λίστα αναμονής· η ομάδα θεραπείας ανέφερε στη συνέχεια σημαντικά υψηλότερη αυτοεκτίμηση (d = 1,18), καθώς και βελτίωση στην αυτοσυμπόνια, την ποιότητα ζωής, την κατάθλιψη και το άγχος (Berg et al., 2022). Μια επόμενη τυχαιοποιημένη δοκιμή με 86 νεαρούς ενήλικες ηλικίας 18 έως 25 ετών βρήκε εξίσου μεγάλη επίδραση στην αυτοεκτίμηση (d = 1,24) μετά από επτά εβδομάδες διαδικτυακής ΓΣΘ με καθοδήγηση από θεραπευτή, σε σύγκριση με λίστα αναμονής, με μέτριες έως μεγάλες επιδράσεις στους δευτερεύοντες δείκτες (Berg et al., 2026). Και οι δύο ερευνητικές ομάδες χαρακτηρίζουν τα ευρήματά τους προκαταρκτικά και τονίζουν ότι χρειάζεται επανάληψη σε μεγαλύτερα δείγματα.
Τα δεδομένα για τις εφαρμογές αυτοβοήθειας στο κινητό είναι πιο ανάμεικτα. Σε μια τυχαιοποιημένη δοκιμή με 400 φοιτητές που ανέφεραν καταθλιπτικά συμπτώματα, η πρόσβαση για τέσσερις εβδομάδες σε μια εφαρμογή αυτοβοήθειας που συνδύαζε ΓΣΘ, ενσυνειδητότητα, Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης και μεταγνωσιακή εκπαίδευση οδήγησε σε μεγαλύτερη αύξηση της αυτοεκτίμησης (d = 0,40) και μεγαλύτερη μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων (d = 0,26) σε σύγκριση με λίστα αναμονής, στην ανάλυση όσων ολοκλήρωσαν το πρωτόκολλο (Bruhns et al., 2021). Όταν όμως η ίδια εφαρμογή προσφέρθηκε για τέσσερις εβδομάδες σε 159 ενήλικες μετά την έξοδό τους από νοσηλεία για κατάθλιψη, δεν υπήρξε σημαντική επίδραση στον κύριο δείκτη αυτοεκτίμησης· μόνο μια διερευνητική ανάλυση έδειξε μικρό όφελος σε μία πτυχή, την αίσθηση ικανότητας (d = 0,35). Στη μελέτη αυτή, όσοι είχαν πιο θετική στάση και προσδοκίες απέναντι στις ψηφιακές παρεμβάσεις χρησιμοποιούσαν την εφαρμογή συχνότερα (Bruhns et al., 2023). Αυτό υποδηλώνει ότι οι εφαρμογές χαμηλής έντασης μπορεί να βοηθούν ορισμένους ανθρώπους με ηπιότερες δυσκολίες, αλλά δεν θα πρέπει να αναμένεται ότι από μόνες τους θα αλλάξουν παγιωμένες αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό, ιδίως σε σοβαρότερη κατάθλιψη.
Τι μπορούν ρεαλιστικά να προσφέρουν τα ψηφιακά εργαλεία; Η αλλαγή στην αυτοεκτίμηση προϋποθέτει επαναλαμβανόμενη εξάσκηση στην καθημερινή ζωή: να «πιάνει» κανείς τις αυτοεπικριτικές σκέψεις τη στιγμή που εμφανίζονται, να κρατά ημερολόγιο με τα θετικά του χαρακτηριστικά και τα επιτεύγματά του, να σχεδιάζει συμπεριφορικά πειράματα και να αναστοχάζεται για το τι πραγματικά συνέβη. Οι εφαρμογές και οι συνομιλιακοί πράκτορες μπορούν να υπενθυμίζουν αυτές τις ασκήσεις, να προσφέρουν έναν δομημένο χώρο αναστοχασμού και να κάνουν ορατή την πρόοδο με τον χρόνο. Ταυτόχρονα, λείπουν αυστηρές δοκιμές για chatbot τεχνητής νοημοσύνης σχεδιασμένα ειδικά για τη βελτίωση της αυτοεκτίμησης, και οι απλές θετικές δηλώσεις για τον εαυτό, χωρίς έλεγχο των πεποιθήσεων απέναντι στην πραγματική εμπειρία, δεν ισοδυναμούν με ΓΣΘ.
Υπάρχουν αρκετοί περιορισμοί που πρέπει να έχουμε κατά νου. Οι ψηφιακές δοκιμές έως τώρα είναι σχετικά μικρές, συγκρίνουν κυρίως τη θεραπεία με λίστα αναμονής και όχι με ενεργή εναλλακτική, βασίζονται σε ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς και έχουν σύντομη περίοδο παρακολούθησης. Οι διαδικτυακές θεραπείες δεν είναι χωρίς κινδύνους: ένα σημαντικό μειοψηφικό ποσοστό ανθρώπων βιώνει αρνητικές επιδράσεις, αν και τα ποσοστά επιδείνωσης μοιάζουν παρόμοια με εκείνα της δια ζώσης θεραπείας (Andersson et al., 2019). Η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί επίσης να είναι σημάδι μιας κατάστασης που χρειάζεται πιο εξειδικευμένη βοήθεια, όπως η μείζων κατάθλιψη, η κοινωνική αγχώδης διαταραχή, μια διατροφική διαταραχή ή οι συνέπειες τραύματος ή κακοποίησης. Όταν η αυτοεκτίμηση διαβρώνεται από μια κατάσταση που συνεχίζεται, όπως ο εκφοβισμός ή μια κακοποιητική σχέση, προτεραιότητα έχουν η ασφάλεια και η στήριξη, όχι μόνο η αλλαγή των σκέψεων.
Αξίζει να μιλήσετε με ψυχολόγο ή γιατρό αν οι αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό σας επηρεάζουν τις σχέσεις, τις σπουδές ή την εργασία σας, αν αποφεύγετε πολλές καταστάσεις, αν παρατηρείτε επίμονα πεσμένη διάθεση, αλλαγές στη διατροφή ή απώλεια ενδιαφέροντος, ή αν ένα πρόγραμμα αυτοβοήθειας δεν σας βοήθησε μετά από μια ουσιαστική προσπάθεια. Αν η αυτοκριτική μετατραπεί σε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας ή ότι δεν θέλετε να ζείτε, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμπληρώσουν, αλλά όχι να αντικαταστήσουν, την επαγγελματική αξιολόγηση και θεραπεία.
Η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι συχνή, επώδυνη και στενά συνδεδεμένη με την κατάθλιψη και το άγχος, αλλά μπορεί να αλλάξει. Η ΓΣΘ που βασίζεται στο μοντέλο της Fennell έχει ενθαρρυντικά δεδομένα, ενώ οι πρώτες τυχαιοποιημένες δοκιμές δείχνουν ότι η διαδικτυακή ΓΣΘ με καθοδήγηση από θεραπευτή μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική βελτίωση σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες, ενώ τα αποτελέσματα για τις αυτόνομες εφαρμογές είναι ανάμεικτα. Ως ένας δομημένος τρόπος να εξασκηθεί κανείς σε νέους τρόπους σχέσης με τον εαυτό του, ιδανικά με κάποια ανθρώπινη καθοδήγηση, η ψηφιακή ΓΣΘ μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο βήμα προς μια πιο ισορροπημένη και συμπονετική ματιά στον εαυτό.
Βιβλιογραφία
- Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
- Berg, M., Lindegaard, T., Flygare, A., Sjöbrink, J., Hagvall, L., Palmebäck, S., Klemetz, H., Ludvigsson, M., & Andersson, G. (2022). Internet-based CBT for adolescents with low self-esteem: A pilot randomized controlled trial. Cognitive Behaviour Therapy, 51(5), 388–407. https://doi.org/10.1080/16506073.2022.2060856
- Berg, M., Lindegaard, T., Käll, J., Granath, V., Fält, K., Karlsson, M., & Andersson, G. (2026). Internet-based CBT for young adults with low self-esteem: A randomized, controlled study. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 94, 102140. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2026.102140
- Bruhns, A., Baumeister, A., Demeroutis, G., Jahn, H., Willenborg, B., Shaffy, A., Moritz, S., & Bücker, L. (2023). A mobile-based aftercare intervention to increase self-esteem in inpatients diagnosed with depression: A randomized controlled trial. Psychotherapy Research, 33(6), 783–802. https://doi.org/10.1080/10503307.2022.2157226
- Bruhns, A., Lüdtke, T., Moritz, S., & Bücker, L. (2021). A mobile-based intervention to increase self-esteem in students with depressive symptoms: Randomized controlled trial. JMIR mHealth and uHealth, 9(7), e26498. https://doi.org/10.2196/26498
- Kolubinski, D. C., Frings, D., Nikčević, A. V., Lawrence, J. A., & Spada, M. M. (2018). A systematic review and meta-analysis of CBT interventions based on the Fennell model of low self-esteem. Psychiatry Research, 267, 296–305. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2018.06.025
- Sowislo, J. F., & Orth, U. (2013). Does low self-esteem predict depression and anxiety? A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 139(1), 213–240. https://doi.org/10.1037/a0028931