CCBT για το πένθος και την απώλεια
Υποστήριξη στο Πένθος · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · May 05, 2023
Το πένθος είναι η φυσική αντίδραση στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Η θλίψη, η λαχτάρα, η δυσπιστία, ο θυμός, οι ενοχές, οι διαταραχές ύπνου και η δυσκολία συγκέντρωσης είναι συνηθισμένες τις εβδομάδες και τους μήνες μετά από έναν θάνατο, και για τους περισσότερους ανθρώπους η ένταση σταδιακά μαλακώνει, καθώς βρίσκουν τρόπους να ενσωματώσουν την απώλεια στη ζωή που συνεχίζεται. Για μια μειοψηφία, όμως, το πένθος παραμένει έντονο, επίμονο και ανασταλτικό. Η εικόνα αυτή αναγνωρίζεται πλέον ως διαταραχή παρατεταμένου πένθους τόσο στο ICD-11 όσο και στο DSM-5-TR. Στον πυρήνα της βρίσκεται μια διαταραχή του δεσμού, με έντονη λαχτάρα για τον άνθρωπο που χάθηκε ή συνεχή ενασχόληση μαζί του, που συνοδεύεται από συμπτώματα όπως διατάραξη της ταυτότητας, αίσθηση ότι η ζωή έχασε το νόημά της, συναισθηματικό μούδιασμα, έντονο ψυχικό πόνο και σημαντική αποφυγή όσων θυμίζουν την απώλεια, και που διαρκεί πολύ περισσότερο από ό,τι αναμένεται στο πολιτισμικό πλαίσιο του ατόμου (στο DSM-5-TR, τουλάχιστον 12 μήνες μετά τον θάνατο για τους ενήλικες). Οι μελέτες εγκυρότητας έδειξαν ότι η διάγνωση αυτή διακρίνεται από την κατάθλιψη, τη μετατραυματική διαταραχή άγχους (PTSD) και τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή και παραμένει σταθερή στον χρόνο (Prigerson et al., 2021).
Πόσο συχνή είναι; Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 14 μελετών σε ενήλικες που έχασαν κάποιον από μη βίαιο θάνατο εκτίμησε τον συνολικό επιπολασμό της διαταραχής παρατεταμένου πένθους στο 9,8%, δηλαδή περίπου έναν στους δέκα πενθούντες ενήλικες, με υψηλότερα ποσοστά στα μεγαλύτερης ηλικίας δείγματα (Lundorff et al., 2017). Επειδή η εκτίμηση αυτή δεν περιλάμβανε βίαιους θανάτους, μπορεί να μην αποτυπώνει την εμπειρία όσων έχασαν κάποιον από ατύχημα, αυτοκτονία ή ανθρωποκτονία. Η διάκριση αυτή έχει κλινική σημασία: οι περισσότεροι άνθρωποι που πενθούν δεν χρειάζονται θεραπεία, και το πένθος καθαυτό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ασθένεια. Μια μετα-ανάλυση 31 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών βρήκε ότι οι ψυχολογικές παρεμβάσεις μείωναν τα συμπτώματα πένθους σε μικρό έως μέτριο βαθμό (g = 0,41 μετά τη θεραπεία, g = 0,45 στην επανεκτίμηση), με μικρότερη επίδραση όταν ελήφθη υπόψη η πιθανή μεροληψία δημοσίευσης (g = 0,31). Το σημαντικότερο είναι ότι η επίδραση ήταν μεγαλύτερη όταν οι παρεμβάσεις γίνονταν ατομικά, σε ανθρώπους που είχαν περάσει τουλάχιστον έξι μήνες από την απώλεια και σε όσους επιλέχθηκαν επειδή είχαν έντονα συμπτώματα πένθους (Johannsen et al., 2019). Με άλλα λόγια, η βοήθεια λειτουργεί καλύτερα όταν απευθύνεται σε όσους έχουν πραγματικά «κολλήσει» και όχι όταν προσφέρεται αδιακρίτως σε κάθε άνθρωπο που πενθεί.
Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) για το παρατεταμένο πένθος δεν επιδιώκει να «ξεπεράσει» κανείς την απώλεια ή να ξεχάσει τον άνθρωπο που έφυγε. Αντίθετα, εστιάζει στους μηχανισμούς που μπορούν να κρατούν το πένθος «παγωμένο». Ο ένας είναι η αποφυγή: η απομάκρυνση από μέρη, φωτογραφίες, συζητήσεις ή αναμνήσεις που σχετίζονται με τον θάνατο, η οποία μπορεί να εμποδίζει τη συναισθηματική επεξεργασία της απώλειας. Οι τεχνικές έκθεσης βοηθούν με ήπιο τρόπο το άτομο να αφηγηθεί ξανά και ξανά την ιστορία του θανάτου και να πλησιάσει όσα απέφευγε. Ένας άλλος μηχανισμός είναι οι μη βοηθητικές σκέψεις, όπως η επίμονη αυτοκατηγορία («έπρεπε να είχα καταλάβει τα σημάδια»), η πεποίθηση ότι η ζωή δεν θα ξαναβρεί ποτέ νόημα ή ότι το να χαρεί κανείς οτιδήποτε είναι προδοσία προς τον εκλιπόντα. Η γνωσιακή αναδόμηση βοηθά να εξεταστούν αυτές οι πεποιθήσεις με συμπόνια και ισορροπία. Η συμπεριφορική ενεργοποίηση στηρίζει τη σταδιακή επιστροφή σε δραστηριότητες και σχέσεις που έχουν αξία, ενώ πολλά πρωτόκολλα βοηθούν επίσης τον άνθρωπο να βρει μια ουσιαστική, συνεχιζόμενη σύνδεση με το πρόσωπο που χάθηκε.
Τα διαδικτυακά προγράμματα για το πένθος μεταφράζουν συνήθως αυτές τις αρχές σε μια σειρά δομημένων γραπτών ασκήσεων, που ολοκληρώνονται μέσα σε αρκετές εβδομάδες, συχνά με γραπτή ανατροφοδότηση από θεραπευτή μετά από κάθε άσκηση. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση επτά τυχαιοποιημένων δοκιμών με 1.257 πενθούντες ενήλικες έδειξε ότι όλες οι διαδικτυακές παρεμβάσεις που περιλήφθηκαν βασίζονταν στη ΓΣΘ και ότι, σε σύγκριση με τις ομάδες ελέγχου, είχαν μέτρια επίδραση στα συμπτώματα πένθους (g = 0,54), μεγάλη στα μετατραυματικά συμπτώματα (g = 0,86) και μικρή στην κατάθλιψη (g = 0,44), με αποτελέσματα που παρέμειναν σταθερά στον χρόνο (Wagner et al., 2020). Ο μεγαλύτερος αριθμός συνεδριών συνδέθηκε με μεγαλύτερη βελτίωση του πένθους, και η περισσότερη εξατομικευμένη ανατροφοδότηση με μεγαλύτερη βελτίωση της κατάθλιψης. Μια ανεξάρτητη ανασκόπηση εννέα δοκιμών (1.349 συμμετέχοντες) κατέληξε σε πολύ παρόμοιες εκτιμήσεις για το πένθος (g = 0,54), την κατάθλιψη (g = 0,44) και το μετατραυματικό στρες (g = 0,82) και κατέγραψε υψηλή ικανοποίηση των χρηστών, αν και αξιολόγησε τη συνολική ποιότητα των δεδομένων ως χαμηλή έως μέτρια (Zuelke et al., 2021).
Οι επιμέρους δοκιμές δείχνουν πώς μπορεί να μοιάζει αυτό στην πράξη. Σε μια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή με 87 ανθρώπους που είχαν χάσει δικό τους πρόσωπο από καρκίνο, ένα διαδικτυακό πρόγραμμα ΓΣΘ με δομημένες γραπτές ασκήσεις και ασύγχρονη υποστήριξη από θεραπευτή μείωσε σε κλινικά σημαντικό βαθμό τα συμπτώματα παρατεταμένου πένθους σε σύγκριση με λίστα αναμονής (Cohen's d = 0,80). Μόλις το 7% των συμμετεχόντων αποχώρησε, και το πρόγραμμα βελτίωσε επίσης την κατάθλιψη, το άγχος και το μετατραυματικό στρες, αν και δεν άλλαξε την ποιότητα του ύπνου ή τη σωματική υγεία (Kaiser et al., 2022). Για ορισμένους ανθρώπους που πενθούν, το να γράφουν ιδιωτικά, με τον δικό τους ρυθμό και οποιαδήποτε ώρα, μπορεί να είναι πιο διαχειρίσιμο από το να μιλήσουν για την απώλεια πρόσωπο με πρόσωπο, ενώ η διαδικτυακή μορφή μπορεί να φτάσει σε όσους ζουν μακριά από εξειδικευμένες υπηρεσίες ή φροντίζουν άλλους.
Πού εντάσσονται οι εφαρμογές και τα chatbot; Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να προσφέρουν ψυχοεκπαίδευση για το φυσιολογικό και το παρατεταμένο πένθος, ερεθίσματα για γραπτές ασκήσεις, υπενθυμίσεις για τον προγραμματισμό ουσιαστικών δραστηριοτήτων και έναν χώρο για να παρατηρεί κανείς μοτίβα αποφυγής ή μηρυκασμού. Ωστόσο, τα περισσότερα από τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν προέρχονται από προγράμματα στα οποία ένας άνθρωπος θεραπευτής διάβαζε και απαντούσε σε όσα έγραφαν οι συμμετέχοντες. Οι αυστηρές δοκιμές πλήρως αυτοματοποιημένων συνομιλιακών πρακτόρων για το πένθος είναι μέχρι σήμερα ελάχιστες, επομένως η αποτελεσματικότητά τους στο παρατεταμένο πένθος δεν μπορεί ακόμη να θεωρείται δεδομένη. Το πένθος είναι επίσης βαθιά προσωπικό και διαμορφώνεται από τον πολιτισμό, τη θρησκεία και την οικογένεια, και ένα αυτοματοποιημένο εργαλείο μπορεί να χάσει αποχρώσεις που ένας εκπαιδευμένος κλινικός θα αντιλαμβανόταν.
Υπάρχουν και άλλοι περιορισμοί που πρέπει να έχουμε υπόψη. Ο αριθμός των δοκιμών παραμένει μικρός, πολλές συγκρίνουν τη διαδικτυακή ΓΣΘ με λίστα αναμονής και όχι με ενεργή θεραπεία, και τα δείγματα είναι μέτρια σε μέγεθος (Wagner et al., 2020; Zuelke et al., 2021). Τα διαδικτυακά προγράμματα πένθους δεν ταιριάζουν σε όλους. Γενικά δεν ενδείκνυνται τις πρώτες εβδομάδες ή μήνες μετά τον θάνατο, όταν το έντονο πένθος είναι αναμενόμενο και συνήθως υποχωρεί με τον χρόνο και τη στήριξη. Επίσης, δεν υποκαθιστούν την εξειδικευμένη φροντίδα για ανθρώπους που έχασαν κάποιον από αυτοκτονία, ανθρωποκτονία ή άλλο τραυματικό θάνατο και έχουν σοβαρά μετατραυματικά συμπτώματα, για όσους έχουν σοβαρή κατάθλιψη, κάνουν κατάχρηση ουσιών ή έχουν αυτοκτονικές σκέψεις, ή για ανθρώπους με ελάχιστη κοινωνική στήριξη που νιώθουν ότι δεν αντέχουν άλλο.
Αξίζει να αναζητήσετε επαγγελματική βοήθεια αν, πολλούς μήνες μετά την απώλεια, η λαχτάρα και ο πόνος παραμένουν τόσο έντονα όσο στην αρχή, αν αποφεύγετε μεγάλο μέρος της ζωής σας, αν νιώθετε ότι ένα κομμάτι σας πέθανε κι αυτό, ή αν δεν μπορείτε να εργαστείτε, να φροντίσετε τον εαυτό σας ή να σχετιστείτε με άλλους. Ένας γενικός γιατρός, ψυχολόγος ή ψυχίατρος μπορεί να αξιολογήσει αν υπάρχει παρατεταμένο πένθος, κατάθλιψη ή PTSD και να προτείνει την κατάλληλη θεραπεία. Οι σκέψεις «να πάω κι εγώ κοντά του» δεν είναι σπάνιες στο πένθος, αλλά αν μετατραπούν σε σκέψεις να βάλετε τέλος στη ζωή σας ή νιώθετε ότι δεν μπορείτε να κρατήσετε τον εαυτό σας ασφαλή, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμπληρώσουν, αλλά όχι να αντικαταστήσουν, τη φροντίδα από εξειδικευμένο επαγγελματία.
Συνοψίζοντας, το πένθος είναι μια φυσιολογική ανθρώπινη εμπειρία και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν χρειάζονται θεραπεία. Για τον περίπου έναν στους δέκα ενήλικες που αναπτύσσουν διαταραχή παρατεταμένου πένθους, οι παρεμβάσεις που βασίζονται στη ΓΣΘ μπορούν να βοηθήσουν, και τα διαδικτυακά προγράμματα, ιδίως όσα περιλαμβάνουν ανατροφοδότηση από θεραπευτή, δείχνουν μέτρια και διαρκή οφέλη σε τυχαιοποιημένες δοκιμές. Το ερευνητικό σώμα εξακολουθεί να αναπτύσσεται, η ποιότητά του είναι ανομοιογενής και τα δεδομένα για τα πλήρως αυτοματοποιημένα εργαλεία είναι περιορισμένα. Με προσεκτική χρήση, ως μέρος ενός ευρύτερου δικτύου στήριξης, η ψηφιακή ΓΣΘ μπορεί να κάνει τη βοήθεια πιο προσβάσιμη σε ανθρώπους που πενθούν και δυσκολεύονται να βρουν τον δρόμο τους.
Βιβλιογραφία
- Johannsen, M., Damholdt, M. F., Zachariae, R., Lundorff, M., Farver-Vestergaard, I., & O'Connor, M. (2019). Psychological interventions for grief in adults: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Affective Disorders, 253, 69–86. https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.04.065
- Kaiser, J., Nagl, M., Hoffmann, R., Linde, K., & Kersting, A. (2022). Therapist-assisted web-based intervention for prolonged grief disorder after cancer bereavement: Randomized controlled trial. JMIR Mental Health, 9(2), e27642. https://doi.org/10.2196/27642
- Lundorff, M., Holmgren, H., Zachariae, R., Farver-Vestergaard, I., & O'Connor, M. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 212, 138–149. https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.01.030
- Prigerson, H. G., Boelen, P. A., Xu, J., Smith, K. V., & Maciejewski, P. K. (2021). Validation of the new DSM-5-TR criteria for prolonged grief disorder and the PG-13-Revised (PG-13-R) scale. World Psychiatry, 20(1), 96–106. https://doi.org/10.1002/wps.20823
- Wagner, B., Rosenberg, N., Hofmann, L., & Maass, U. (2020). Web-based bereavement care: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 11, 525. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2020.00525
- Zuelke, A. E., Luppa, M., Löbner, M., Pabst, A., Schlapke, C., Stein, J., & Riedel-Heller, S. G. (2021). Effectiveness and feasibility of internet-based interventions for grief after bereavement: Systematic review and meta-analysis. JMIR Mental Health, 8(12), e29661. https://doi.org/10.2196/29661