CCBT για τις κρίσεις πανικού: Πρόσφατα δεδομένα

Άγχος & Πανικός · Ανδρέας Γρίβας, MSc Κλινικός Ψυχολόγος · May 20, 2023

CCBT για τις κρίσεις πανικού: Πρόσφατα δεδομένα

Η κρίση πανικού είναι ένα ξαφνικό κύμα έντονου φόβου ή δυσφορίας που κορυφώνεται μέσα σε λίγα λεπτά και συνοδεύεται από ισχυρά σωματικά συμπτώματα: ταχυκαρδία, σφίξιμο στο στήθος, δύσπνοια, εφίδρωση, τρέμουλο, ζάλη, μυρμηκιάσεις ή μια αίσθηση ότι τίποτα δεν είναι πραγματικό. Πολλοί άνθρωποι θα βιώσουν μια μεμονωμένη κρίση πανικού κάποια στιγμή στη ζωή τους. Για διαταραχή πανικού μιλάμε όταν οι κρίσεις επανέρχονται απρόσμενα και ακολουθούνται από επίμονη ανησυχία μήπως ξανασυμβούν ή από αλλαγές στη συμπεριφορά που στοχεύουν να τις αποτρέψουν, όπως η αποφυγή της άσκησης, των γεμάτων καταστημάτων, των μέσων μεταφοράς ή του να μένει κανείς μόνος. Όταν η αποφυγή επεκτείνεται, μπορεί να εμφανιστεί αγοραφοβία και η καθημερινότητα να «μικραίνει» σταδιακά. Η διαταραχή πανικού είναι συχνή, με επιπολασμό ζωής που εκτιμάται στο 1% έως 4% του γενικού πληθυσμού (Pompoli et al., 2016). Επειδή τα συμπτώματα είναι τόσο σωματικά, είναι κατανοητό ότι πολλοί απευθύνονται πρώτα σε καρδιολόγο ή στα επείγοντα και όχι σε επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Σύμφωνα με το γνωσιακό-συμπεριφορικό μοντέλο, οι κρίσεις πανικού συντηρούνται από έναν φαύλο κύκλο. Μια αβλαβής σωματική αίσθηση, όπως ένα «χτύπημα» της καρδιάς ή μια στιγμιαία ζάλη, ερμηνεύεται καταστροφικά («παθαίνω έμφραγμα», «θα λιποθυμήσω», «τρελαίνομαι»). Η ερμηνεία αυτή αυξάνει το άγχος, το άγχος γεννά περισσότερα συμπτώματα και τα συμπτώματα μοιάζουν να επιβεβαιώνουν τον κίνδυνο. Ο άνθρωπος στηρίζεται τότε σε συμπεριφορές ασφαλείας, όπως να κάθεται αμέσως, να κρατιέται από κάτι, να έχει πάντα μαζί του φάρμακο ή να φεύγει, και αποφεύγει τα μέρη όπου είχε κρίσεις. Οι στρατηγικές αυτές ανακουφίζουν βραχυπρόθεσμα, αλλά δεν του επιτρέπουν να ανακαλύψει ότι η καταστροφή που φοβάται δεν συμβαίνει. Γι’ αυτό η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) για τον πανικό συνδυάζει ψυχοεκπαίδευση για την αντίδραση του άγχους, γνωσιακή επεξεργασία των καταστροφικών ερμηνειών, ενδοδεκτική έκθεση (σκόπιμη πρόκληση των αισθήσεων που φοβάται κανείς, π.χ. με περιστροφή ή αναπνοή μέσα από καλαμάκι), σταδιακή έκθεση στις καταστάσεις που αποφεύγονται, εγκατάλειψη των συμπεριφορών ασφαλείας και πρόληψη υποτροπής. Σε μια δικτυακή μετα-ανάλυση του Cochrane με 60 μελέτες ψυχολογικών θεραπειών για τη διαταραχή πανικού, η ΓΣΘ ήταν με διαφορά η πιο μελετημένη θεραπεία και συχνά υπερείχε των άλλων. Οι συγγραφείς τόνισαν, ωστόσο, ότι οι διαφορές μεταξύ ενεργών θεραπειών ήταν συνήθως μικρές, ότι η συνολική ποιότητα των δεδομένων ήταν χαμηλή και ότι καμία θεραπεία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αδιαμφισβήτητα η καλύτερη (Pompoli et al., 2016).

Η διαδικτυακή ΓΣΘ (iCBT) οργανώνει τα ίδια στοιχεία σε δομημένες ηλεκτρονικές ενότητες, που συνήθως ολοκληρώνονται μέσα σε μερικές εβδομάδες, με φύλλα εργασίας, ημερολόγια, ηχητικό και βιντεοσκοπημένο υλικό και συχνά σύντομη γραπτή υποστήριξη από θεραπευτή ή σύμβουλο. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 27 μελετών έδειξε ότι, στις τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες δοκιμές, η iCBT για τη διαταραχή πανικού υπερείχε σαφώς σε σύγκριση με λίστα αναμονής ή απλή ενημέρωση, με μεγάλα μεγέθη επίδρασης στα συμπτώματα πανικού (g = 1,22) και αγοραφοβίας (g = 0,91) (Stech et al., 2020). Τα αποτελέσματα τριών δοκιμών έδειξαν έκβαση παρόμοια με τη δια ζώσης ΓΣΘ, ενώ η βελτίωση διατηρήθηκε στην παρακολούθηση των τριών έως έξι μηνών. Ενδιαφέρον έχει ότι η διάρκεια του προγράμματος, η ένταξη τεχνικών μείωσης της διέγερσης και ο βαθμός υποστήριξης από κλινικό δεν μετέβαλαν σημαντικά τα αποτελέσματα σε αυτή την ανάλυση, αν και οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η ποιότητα των μελετών διέφερε και η ετερογένεια ήταν υψηλή (Stech et al., 2020).

Και άλλες ανασκοπήσεις κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση. Μια μετα-ανάλυση 21 μελετών με 1.604 συμμετέχοντες εξέτασε την εξ αποστάσεως ΓΣΘ για τη διαταραχή πανικού, μέσω διαδικτύου, βιντεοκλήσης ή βιβλίων αυτοβοήθειας (Efron & Wootton, 2021). Η εξ αποστάσεως ΓΣΘ ήταν σημαντικά πιο αποτελεσματική από τις παθητικές συνθήκες ελέγχου (g = 1,17) και πρακτικά δεν διέφερε από ενεργές θεραπείες όπως η δια ζώσης ΓΣΘ (g = 0,02). Σε ευρύτερο επίπεδο, μια μετα-ανάλυση 20 δοκιμών που σύγκριναν απευθείας την καθοδηγούμενη iCBT με τη δια ζώσης ΓΣΘ σε ψυχιατρικές και σωματικές καταστάσεις βρήκε ισοδύναμα συνολικά αποτελέσματα (g = 0,05), επισημαίνοντας όμως ότι για κάθε επιμέρους διαταραχή οι άμεσες συγκρίσεις είναι ακόμη λίγες (Carlbring et al., 2018). Ανασκόπηση στο περιοδικό World Psychiatry κατέληξε επίσης ότι η iCBT με καθοδήγηση από θεραπευτή τείνει να είναι εξίσου αποτελεσματική με τη δια ζώσης ΓΣΘ στις αγχώδεις διαταραχές και την κατάθλιψη (Andersson et al., 2019).

Τι μπορούν να προσθέσουν τα ψηφιακά εργαλεία πέρα από ένα βιβλίο αυτοβοήθειας; Η ΓΣΘ για τον πανικό στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην επανάληψη ανάμεσα στις συνεδρίες: καταγραφή των κρίσεων και των σκέψεων που τις συνόδευαν, έλεγχο των προβλέψεων και ασκήσεις έκθεσης στην καθημερινή ζωή. Οι εφαρμογές και οι συνομιλιακοί πράκτορες (chatbots) μπορούν να υπενθυμίζουν τις ασκήσεις τη σωστή στιγμή, να βοηθούν τον χρήστη να ονομάσει τις αισθήσεις του και να αμφισβητήσει τις καταστροφικές σκέψεις ενώ το άγχος ανεβαίνει, και να κρατούν ένα αρχείο που δείχνει την πρόοδο μέσα στις εβδομάδες. Μια μετα-ανάλυση 15 τυχαιοποιημένων δοκιμών με συνομιλιακούς πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης βρήκε μείωση των συμπτωμάτων κατάθλιψης (g = 0,64) και ψυχολογικής δυσφορίας (g = 0,70), αλλά όχι σημαντική βελτίωση της συνολικής ευημερίας (Li et al., 2023). Πρέπει να είμαστε σαφείς ότι τα δεδομένα αυτά αφορούν γενικά συμπτώματα ψυχικής υγείας· καλά σχεδιασμένες δοκιμές chatbot ειδικά για τη διαταραχή πανικού είναι ακόμη λίγες, οπότε ο ρόλος τους είναι καλύτερα να θεωρείται υποστηρικτικός μιας δομημένης, τεκμηριωμένης ΓΣΘ και όχι υποκατάστατό της.

Η ψηφιακή ΓΣΘ έχει και πραγματικούς περιορισμούς. Τα αποτελέσματα στις αυστηρά ελεγχόμενες μελέτες αποτελεσματικότητας τείνουν να είναι μεγαλύτερα από εκείνα στις μελέτες της καθημερινής κλινικής πράξης (g = 1,38 έναντι g = 0,98 για τη μεταβολή της σοβαρότητας του πανικού), κάτι που υποδηλώνει ότι στην πράξη το όφελος μπορεί να είναι πιο συγκρατημένο (Stech et al., 2020). Δεν ολοκληρώνουν όλοι τα διαδικτυακά προγράμματα, και ένα σημαντικό μειοψηφικό ποσοστό ανθρώπων βιώνει αρνητικές επιδράσεις κατά τη διαδικτυακή θεραπεία, αν και τα ποσοστά επιδείνωσης μοιάζουν παρόμοια με εκείνα της δια ζώσης θεραπείας και χαμηλότερα από τις ομάδες ελέγχου (Andersson et al., 2019). Η έκθεση χωρίς καθοδήγηση δεν ρυθμίζεται πάντα εύκολα: κάποιοι πιέζουν υπερβολικά τον εαυτό τους και αποθαρρύνονται, ενώ άλλοι διατηρούν αθόρυβα τις συμπεριφορές ασφαλείας και ωφελούνται λιγότερο. Οι ενδοδεκτικές ασκήσεις, όπως ο υπεραερισμός ή το τρέξιμο επί τόπου, δεν είναι κατάλληλες για όλους· όσοι έχουν καρδιοπάθεια, άσθμα ή άλλο αναπνευστικό πρόβλημα, επιληψία ή είναι έγκυες θα πρέπει να τις συζητήσουν πρώτα με τον γιατρό τους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η αυτοκαθοδηγούμενη ψηφιακή ΓΣΘ δεν είναι το κατάλληλο πρώτο βήμα. Ένας νέος ή ανεξήγητος πόνος στο στήθος, οι αρρυθμίες, η λιποθυμία ή η δύσπνοια πρέπει πάντα να αξιολογούνται ιατρικά πριν αποδοθούν στον πανικό. Η εξειδικευμένη, δια ζώσης φροντίδα συνιστάται επίσης όταν ο πανικός συνυπάρχει με σημαντική κατάθλιψη, όταν το αλκοόλ, τα ηρεμιστικά ή άλλες ουσίες χρησιμοποιούνται για να «βγει η μέρα», όταν η αγοραφοβία δυσκολεύει την έξοδο από το σπίτι ή όταν οι κρίσεις συνεχίζονται παρά την τακτική εξάσκηση για αρκετές εβδομάδες. Ένας κλινικός μπορεί να επιβεβαιώσει τη διάγνωση, να αποκλείσει σωματικά αίτια, να εξετάσει τη φαρμακευτική αγωγή όπου ενδείκνυται και να καθοδηγήσει με ασφάλεια την έκθεση. Αν κάνετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας ή νιώθετε ότι δεν μπορείτε να κρατήσετε τον εαυτό σας ασφαλή, καλέστε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμπληρώσουν, αλλά όχι να αντικαταστήσουν, την αξιολόγηση και τη θεραπεία από εξειδικευμένο επαγγελματία.

Η συνολική εικόνα είναι ενθαρρυντική. Η ΓΣΘ παραμένει η πιο διεξοδικά μελετημένη ψυχολογική θεραπεία για τη διαταραχή πανικού, και αρκετές μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι οι διαδικτυακές και άλλες εξ αποστάσεως μορφές της οδηγούν σε ουσιαστική βελτίωση, η οποία, στις διαθέσιμες άμεσες συγκρίσεις, είναι σε γενικές γραμμές συγκρίσιμη με τη δια ζώσης θεραπεία. Η ποιότητα των μελετών διαφέρει, το όφελος στην πράξη είναι πιθανότατα κάπως μικρότερο, και τα δεδομένα για τα πλήρως αυτοματοποιημένα chatbot στον πανικό είναι ακόμη προκαταρκτικά. Για πολλούς ανθρώπους, ένα καλά δομημένο ψηφιακό πρόγραμμα ΓΣΘ, ιδανικά με κάποια ανθρώπινη υποστήριξη και ιατρικό έλεγχο όπου χρειάζεται, μπορεί να αποτελέσει ένα πρακτικό πρώτο βήμα για να κατανοήσουν τις κρίσεις πανικού και να ξανακερδίσουν σταδιακά όσα τους είχε στερήσει ο φόβος.

Βιβλιογραφία

  • Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
  • Carlbring, P., Andersson, G., Cuijpers, P., Riper, H., & Hedman-Lagerlöf, E. (2018). Internet-based vs. face-to-face cognitive behavior therapy for psychiatric and somatic disorders: An updated systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 47(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/16506073.2017.1401115
  • Efron, G., & Wootton, B. M. (2021). Remote cognitive behavioral therapy for panic disorder: A meta-analysis. Journal of Anxiety Disorders, 79, 102385. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2021.102385
  • Li, H., Zhang, R., Lee, Y.-C., Kraut, R. E., & Mohr, D. C. (2023). Systematic review and meta-analysis of AI-based conversational agents for promoting mental health and well-being. npj Digital Medicine, 6(1), 236. https://doi.org/10.1038/s41746-023-00979-5
  • Pompoli, A., Furukawa, T. A., Imai, H., Tajika, A., Efthimiou, O., & Salanti, G. (2016). Psychological therapies for panic disorder with or without agoraphobia in adults: A network meta-analysis. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016(4), CD011004. https://doi.org/10.1002/14651858.CD011004.pub2
  • Stech, E. P., Lim, J., Upton, E. L., & Newby, J. M. (2020). Internet-delivered cognitive behavioral therapy for panic disorder with or without agoraphobia: A systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(4), 270–293. https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1628808